Błąd medyczny: odszkodowanie z sądu albo świadczenie z Funduszu

Od 6 września 2023 r. po błędzie medycznym są dwie drogi, a nie jedna. Pierwsza to proces cywilny o odszkodowanie, zadośćuczynienie i rentę. Druga to świadczenie kompensacyjne z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych: bez procesu, od 6 września 2026 r. od 2 393 do 239 131 zł, ale tylko po leczeniu szpitalnym na NFZ i z terminem roku od dowiedzenia się o szkodzie. Te drogi wzajemnie się wykluczają.

Dwie drogi, które się wykluczają

Postępowania o świadczenie kompensacyjne nie wszczyna się, a wszczęte umarza, jeżeli w związku z tym samym zdarzeniem prawomocnie osądzono już sprawę o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie, jeżeli taka sprawa cywilna się toczy, jeżeli wnioskodawca uzyskał świadczenie od osoby odpowiedzialnej za szkodę, w tym z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, albo jeżeli sąd karny orzekł obowiązek naprawienia szkody lub nawiązkę (art. 67v ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta).

W drugą stronę działa oświadczenie o przyjęciu świadczenia. Jest ono równoznaczne ze zrzeczeniem się wszelkich roszczeń o odszkodowanie, rentę i zadośćuczynienie mogących wynikać ze zdarzenia medycznego, ale wyłącznie w zakresie szkód, które ujawniły się do dnia złożenia wniosku (art. 67zc ust. 2). Szkoda ujawniona później nie jest tym zrzeczeniem objęta i to jest jedyna furtka, jaka po przyjęciu pieniędzy zostaje.

Samo złożenie wniosku niczego nie przekreśla i nie kosztuje czasu: przez cały czas postępowania bieg przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu (art. 67w ust. 2). Można więc najpierw sprawdzić Fundusz, a po odmowie albo po rezygnacji ze świadczenia pójść do sądu.

Fundusz Kompensacyjny: kogo obejmuje, a kogo nie

Zakres jest węższy, niż sugeruje nazwa. Przepisy o świadczeniu kompensacyjnym stosuje się do zdarzeń zaistniałych przy udzielaniu świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych i w szpitalu (art. 67q). Leczenie prywatne, przychodnia, gabinet stomatologiczny i większość zabiegów ambulatoryjnych są poza tym trybem; tam pozostaje wyłącznie droga sądowa.

Zdarzeniem medycznym jest zakażenie pacjenta biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia albo śmierć pacjenta, którego „z wysokim prawdopodobieństwem można było uniknąć w przypadku udzielenia świadczenia zdrowotnego zgodnie z aktualną wiedzą medyczną albo zastosowania innej dostępnej metody diagnostycznej lub leczniczej”, chyba że doszło do dających się przewidzieć normalnych następstw metody, na którą pacjent wyraził świadomą zgodę (art. 3 ust. 1 pkt 11). Nie trzeba więc wykazywać winy konkretnego lekarza, co jest zasadniczą różnicą wobec procesu.

Przy zakażeniu, uszkodzeniu ciała i rozstroju zdrowia wniosek składa pacjent. Po śmierci pacjenta uprawnieni są krewny pierwszego stopnia, małżonek niepozostający w separacji, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz osoba pozostająca z pacjentem we wspólnym pożyciu (art. 67r).

Ile wynosi świadczenie i ile trwa postępowanie

Wysokość świadczenia z tytułu jednego zdarzenia dla jednego wnioskodawcy wynosi od 6 września 2026 r. od 2 393 do 239 131 zł przy zakażeniu oraz przy uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia, a od 23 914 do 119 566 zł przy śmierci pacjenta. Ustawa podaje kwoty bazowe, od 2 000 do 200 000 zł i od 20 000 do 100 000 zł (art. 67s ust. 1), które co roku podlegają waloryzacji wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych; aktualne wartości Rzecznik Praw Pacjenta publikuje na stronie urzędu (ust. 2 i 3).

Wniosek składa się do Rzecznika w terminie roku od dnia, w którym wnioskodawca dowiedział się o zakażeniu, uszkodzeniu ciała, rozstroju zdrowia albo śmierci pacjenta, nie później jednak niż 3 lata od zdarzenia (art. 67t ust. 3). Opłata, co roku waloryzowana, wynosi od 6 września 2026 r. 361 zł i podlega zwrotowi w razie przyznania świadczenia (ust. 4–6).

Terminy po stronie urzędu są ustawowe. Zespół do spraw Świadczeń wydaje opinię w 2 miesiące od otrzymania wniosku (art. 67x ust. 2), a Rzecznik wydaje decyzję w 3 miesiące od otrzymania kompletnego i prawidłowo opłaconego wniosku (art. 67za ust. 3). Po uprawomocnieniu decyzji wnioskodawca ma 30 dni na oświadczenie o przyjęciu świadczenia albo o rezygnacji (art. 67zc ust. 1), a wypłata następuje w 14 dni od złożenia oświadczenia o przyjęciu (art. 67zd ust. 1). Od decyzji przysługuje odwołanie do Komisji Odwoławczej działającej przy Rzeczniku; wniesienie odwołania kosztuje od 6 września 2026 r. 241 zł, zwracane w razie uchylenia decyzji (art. 67ze).

Na wniosek pacjenta w decyzji określa się, czy zdarzenie spowodowało poważne następstwa zdrowotne, i wskazuje przewidywany okres ich trwania, nie dłuższy niż 5 lat (art. 67za ust. 2).

Droga sądowa: czego można żądać

W procesie zakres roszczeń jest szerszy i nie ma górnej granicy kwotowej. Szpital odpowiada za szkodę wyrządzoną z winy lekarza i personelu, którym się posługuje, na zasadzie odpowiedzialności za podwładnego (art. 430 Kodeksu cywilnego).

Przy uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe stąd koszty, a na żądanie poszkodowanego zobowiązany powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a przy inwalidztwie także na przygotowanie do innego zawodu (art. 444 § 1). Przy utracie zdolności do pracy, zwiększeniu potrzeb albo zmniejszeniu widoków powodzenia na przyszłość przysługuje renta (§ 2), a gdy szkody nie da się jeszcze ustalić — renta tymczasowa (§ 3). Do tego dochodzi zadośćuczynienie za krzywdę (art. 445 § 1).

Po śmierci pacjenta rodzina może żądać zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu (art. 446 § 1), renty alimentacyjnej (§ 2), stosownego odszkodowania przy znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej (§ 3) oraz zadośćuczynienia za krzywdę (§ 4). Osobną podstawę daje art. 446²: przy ciężkim i trwałym uszkodzeniu ciała skutkującym niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej zadośćuczynienie przysługuje najbliższym także wtedy, gdy poszkodowany żyje. Dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem (art. 446¹). Ogólną anatomię roszczeń przy szkodzie na osobie opisujemy na stronie o odszkodowaniu po wypadku.

Przedawnienie: dwa przepisy, które ratują sprawy sprzed lat

Roszczenie przedawnia się po 3 latach od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później niż po 10 latach od zdarzenia, a gdy szkoda wynikła ze zbrodni lub występku — po 20 latach od popełnienia przestępstwa (art. 442¹ § 1 i 2).

Przy szkodzie na osobie działają dwie reguły szczególne, o których łatwo zapomnieć. Przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej (§ 3) — dziesięcioletnia granica nie tnie więc roszczenia, którego wcześniej nie dało się rozpoznać. Druga reguła dotyczy dzieci: przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 2 lat od uzyskania pełnoletności (§ 4). Przy szkodach okołoporodowych oznacza to, że sprawa bywa możliwa jeszcze po dwudziestu latach.

Terminy w trybie funduszowym są zupełnie inne i znacznie krótsze: rok od dowiedzenia się i najwyżej 3 lata od zdarzenia (art. 67t ust. 3). Zdarza się więc, że droga sądowa jest jeszcze otwarta, a funduszowa zamknięta.

Na co zwrócić uwagę przed wyborem drogi

Po pierwsze, przyjęcie wypłaty z polisy odpowiedzialności cywilnej szpitala albo podpisanie ugody. Uzyskanie odszkodowania, renty lub zadośćuczynienia od osoby odpowiedzialnej, w tym z ubezpieczenia OC, wyklucza postępowanie przed Rzecznikiem (art. 67v pkt 3). Ugoda zawarta w drodze likwidacji szkody bywa zamknięciem sprawy szybciej, niż wygląda.

Po drugie, złożenie pozwu bez wcześniejszego policzenia obu dróg. Toczące się postępowanie cywilne o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie również wyklucza tryb funduszowy (art. 67v pkt 2). Kolejność ma tu znaczenie, bo odwrotnie to nie działa: po odmowie albo rezygnacji ze świadczenia sąd pozostaje dostępny.

Po trzecie, przyjęcie świadczenia bez ustalenia, co się ujawniło. Zrzeczenie obejmuje szkody ujawnione do dnia złożenia wniosku (art. 67zc ust. 2). Jeżeli leczenie trwa i rokowania nie są przesądzone, dzień złożenia wniosku wyznacza granicę, po której roszczenia nie wracają.

Po czwarte, liczenie terminu funduszowego od zdarzenia zamiast od dowiedzenia się — albo odwrotnie. Rok biegnie od dowiedzenia się o szkodzie, ale bezwzględna granica 3 lat biegnie od zdarzenia (art. 67t ust. 3). Przy zakażeniu rozpoznanym po dwóch latach zostaje na wniosek dwanaście miesięcy, a nie trzy lata.

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala, gdzie i kiedy udzielono świadczenia, czy było finansowane ze środków publicznych i czy miało charakter szpitalny, kiedy Klient dowiedział się o szkodzie oraz czy toczy się już jakiekolwiek postępowanie albo czy wypłacono cokolwiek z polisy. Od tych ustaleń zależy, czy tryb funduszowy w ogóle wchodzi w grę i który termin biegnie.

Prosimy o dokumentację medyczną z całego leczenia, kartę informacyjną leczenia szpitalnego, wyniki badań, skierowania, dokumentację z dalszego leczenia i rehabilitacji, rachunki i faktury, a przy śmierci pacjenta także akt zgonu i dokumenty potwierdzające relację z pacjentem. Występujemy o dokumentację w imieniu Klienta, jeżeli placówka jej nie wydała.

Adwokat ocenia, którą drogą sprawa ma iść, i wskazuje, jakie konsekwencje może mieć wybór danej drogi postępowania. Przygotowujemy wniosek do Rzecznika Praw Pacjenta wraz z uzasadnieniem i dokumentacją, odwołanie do Komisji Odwoławczej, a w trybie sądowym wezwanie do zapłaty i pozew z wnioskiem o dowód z opinii biegłego. Spotykamy się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 i w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Czy po błędzie medycznym trzeba iść do sądu?

Nie zawsze. Od 6 września 2023 r. działa Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych, w którym decyzję wydaje Rzecznik Praw Pacjenta bez procesu. Tryb ten obejmuje jednak wyłącznie zdarzenia przy świadczeniach finansowanych ze środków publicznych udzielanych w szpitalu (art. 67q ustawy o prawach pacjenta), a przyznane kwoty są ograniczone ustawowymi widełkami.

Ile można dostać z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych?

Od 6 września 2026 r. od 2 393 do 239 131 zł przy zakażeniu biologicznym czynnikiem chorobotwórczym oraz przy uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia, a od 23 914 do 119 566 zł przy śmierci pacjenta, w odniesieniu do jednego wnioskodawcy i jednego zdarzenia. Ustawa podaje kwoty bazowe (art. 67s ust. 1), które są co roku waloryzowane; aktualne wartości publikuje Rzecznik Praw Pacjenta.

Ile mam czasu na wniosek do Rzecznika Praw Pacjenta?

Rok od dnia, w którym dowiedzieli się Państwo o zakażeniu, uszkodzeniu ciała, rozstroju zdrowia albo śmierci pacjenta, ale nie dłużej niż 3 lata od samego zdarzenia (art. 67t ust. 3). Są to terminy znacznie krótsze niż sądowe, więc bywa, że droga sądowa jest jeszcze otwarta, a funduszowa już nie.

Czy złożenie wniosku do Funduszu zamyka drogę do sądu?

Samo złożenie wniosku nie zamyka niczego, a na czas postępowania bieg przedawnienia ulega zawieszeniu (art. 67w ust. 2). Drogę zamyka dopiero oświadczenie o przyjęciu świadczenia, które jest zrzeczeniem się roszczeń, ale tylko co do szkód ujawnionych do dnia złożenia wniosku (art. 67zc ust. 2).

Czy mogę skorzystać z Funduszu po leczeniu prywatnym?

Nie. Przepisy o świadczeniu kompensacyjnym stosuje się do zdarzeń przy udzielaniu świadczeń finansowanych ze środków publicznych i w szpitalu (art. 67q). Po leczeniu prywatnym, w przychodni albo w gabinecie stomatologicznym pozostaje droga sądowa, w której nie ma górnej granicy kwotowej.

Czy trzeba udowodnić winę lekarza?

W trybie funduszowym nie. Wystarczy wykazać zdarzenie medyczne, czyli skutek, którego z wysokim prawdopodobieństwem można było uniknąć przy świadczeniu udzielonym zgodnie z aktualną wiedzą medyczną albo przy zastosowaniu innej dostępnej metody (art. 3 ust. 1 pkt 11). W procesie cywilnym podstawą jest natomiast wina, za którą szpital odpowiada jak za podwładnego (art. 430 Kodeksu cywilnego).

Ile lat po porodzie można dochodzić roszczeń za szkodę dziecka?

Przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 2 lat od uzyskania przez nią pełnoletności (art. 442¹ § 4 Kodeksu cywilnego). W praktyce sprawa bywa więc możliwa jeszcze po dwudziestu latach od porodu, choć tryb funduszowy jest wtedy dawno zamknięty.

Co zrobić, gdy szpital nie wydaje dokumentacji medycznej?

Dokumentacja jest podstawą każdej z tych dróg, więc występujemy o nią na piśmie, a w razie odmowy kierujemy sprawę do Rzecznika Praw Pacjenta jako naruszenie prawa pacjenta do dokumentacji. W postępowaniu funduszowym Rzecznik ma własny dostęp do dokumentacji i może żądać jej przedstawienia od placówki, wyznaczając termin nie krótszy niż 14 dni (art. 67y i art. 67z).

Kontakt

Jeżeli chcą Państwo ustalić, czy w sprawie jest jeszcze czas na wniosek do Funduszu i która droga daje więcej, zapraszamy do Katowic lub do Zawiercia. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl. Prosimy przynieść posiadaną dokumentację medyczną.