Odszkodowania dla osób represjonowanych i ich rodzin

Ustawa z 23 lutego 1991 r., w praktyce nazywana lutową, pozwala stwierdzić nieważność wyroku wydanego za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a następnie żądać od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia. Postępowanie obejmuje orzeczenia z lat 1944–1989, a koszty postępowania, w tym z tytułu ustanowienia pełnomocnika, ponosi Skarb Państwa w zakresie przewidzianym w ustawie.

Dwa osobne etapy, nie jedna sprawa

Najpierw sąd okręgowy albo wojskowy sąd okręgowy stwierdza nieważność orzeczenia, jeżeli zarzucony czyn był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego albo orzeczenie wydano z powodu takiej działalności; ustawa wymienia tu także opór przeciwko kolektywizacji wsi i obowiązkowym dostawom (art. 1 ust. 1). Stwierdzenie nieważności jest równoznaczne z uniewinnieniem (art. 2 ust. 1).

Dopiero potem składa się odrębne żądanie odszkodowania i zadośćuczynienia — w tym samym sądzie, który wydał postanowienie o nieważności, w terminie 10 lat od jego uprawomocnienia się (art. 8 ust. 2). Stwierdzając nieważność, sąd ma obowiązek pouczyć uprawnionych o tych roszczeniach (art. 6), ale samo postanowienie pieniędzy nie zasądza.

Właściwość miejscową ustala się według okręgu, w którym orzeczenie wydał organ pierwszej instancji — według podziału obowiązującego w dniu wejścia ustawy w życie (art. 2 ust. 2). Gdy nie da się jej ustalić, sprawę rozpoznaje Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie albo Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie (ust. 3).

Kto może złożyć wniosek — i dlaczego krąg się zawęża

Wniosek o stwierdzenie nieważności może złożyć Rzecznik Praw Obywatelskich, Minister Sprawiedliwości, prokurator, sama osoba represjonowana, osoba uprawniona do składania na jej korzyść środków odwoławczych, a w razie jej śmierci, nieobecności w kraju lub choroby psychicznej — także krewny w linii prostej, przysposabiający lub przysposobiony, rodzeństwo oraz małżonek, jak również organizacja zrzeszająca osoby represjonowane (art. 3 ust. 1).

Przy odszkodowaniu krąg jest węższy. W razie śmierci osoby represjonowanej uprawnienie przechodzi wyłącznie na małżonka, dzieci i rodziców (art. 8 ust. 1 zdanie drugie). Rodzeństwo, które może skutecznie doprowadzić do stwierdzenia nieważności wyroku, nie odziedziczy już samego roszczenia pieniężnego. To rozróżnienie decyduje o tym, kto powinien występować w sprawie i w jakiej kolejności.

Sąd orzeka o nieważności na posiedzeniu, na podstawie akt organu, który wydał orzeczenie, a w miarę potrzeby prowadzi dalsze postępowanie dowodowe; udział prokuratora jest obowiązkowy, a na postanowienie przysługuje zażalenie (art. 3 ust. 2–4).

Czego nie blokuje upływ czasu

To najczęstsza obawa rodzin i najczęściej niepotrzebna. Stwierdzeniu nieważności nie stoi na przeszkodzie wykonanie kary, zastosowanie amnestii lub abolicji, zatarcie skazania, akt łaski, przedawnienie, wcześniejsze zadośćuczynienie ani śmierć osoby represjonowanej (art. 4). Odbycie kary sprzed kilkudziesięciu lat nie zamyka więc drogi.

Gdy sprawa dotyczy osób, wobec których zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności, ale oskarżonego uniewinniono albo postępowanie umorzono, a były one zatrzymane lub tymczasowo aresztowane, ustawa stanowi wprost: roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie nie przedawniają się (art. 11 ust. 1). Ta sama zasada obejmuje osoby pozbawione życia albo wolności bez przeprowadzenia zakończonego orzeczeniem postępowania (ust. 2) oraz dzieci tych osób (ust. 3).

W postępowaniu odszkodowawczym stosuje się odpowiednio rozdział 58 Kodeksu postępowania karnego, ale z wyraźnym wyłączeniem art. 555 (art. 8 ust. 3). Właśnie ten przepis przewiduje roczne przedawnienie roszczeń o odszkodowanie za niesłuszne skazanie — w sprawach osób represjonowanych nie obowiązuje, a liczy się termin dziesięcioletni z art. 8 ust. 2.

Limit 25 000 zł już nie obowiązuje

W 2007 r. dodano do ustawy art. 8 ust. 1a, który ograniczał odszkodowanie i zadośćuczynienie do łącznej kwoty 25 000 zł i dopuszczał dochodzenie ich tylko na jednej podstawie. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 1 marca 2011 r., sygn. P 21/09, uznał ten przepis za niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 2 oraz z art. 41 ust. 5 w związku z art. 77 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji; niezgodny z art. 41 ust. 5 Konstytucji okazał się także ust. 1d.

Oba przepisy utraciły moc 10 marca 2011 r. i w tekście jednolitym ustawy figurują jako pozbawione mocy. Wysokość świadczenia ustala dziś sąd według rozmiaru rzeczywistej szkody i krzywdy, bez ustawowego pułapu. Warto o tym pamiętać, bo kwota 25 000 zł wciąż krąży w opracowaniach sprzed kilkunastu lat.

Ustalając wysokość odszkodowania, sąd uwzględnia zaliczenie okresu niesłusznego pozbawienia wolności na poczet kar orzeczonych w innym postępowaniu (art. 553a kpk). Roszczenie nie przysługuje temu, kto fałszywym zawiadomieniem lub fałszywymi wyjaśnieniami sam spowodował niekorzystne dla siebie orzeczenie (art. 553 § 1 kpk).

Internowanie, wcielenie do wojska, dzieci uwięzionych matek

Ustawa obejmuje nie tylko wyroki. Odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługuje również osobie, wobec której wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. (art. 8 ust. 1) — tu nie trzeba wcześniejszego postanowienia o nieważności, a żądanie zgłasza się w sądzie okręgowym miejsca zamieszkania (ust. 2c).

Osobna podstawa dotyczy poborowych: świadczenie przysługuje osobie, która od 1 listopada 1982 r. do 28 lutego 1983 r. pełniła czynną służbę wojskową, do której odbycia została powołana za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (art. 8a ust. 1). Kolejna obejmuje dziecko matki pozbawionej wolności, które przebywało z nią w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia albo którego matka przebywała tam w okresie ciąży (art. 8b ust. 1); dziecko może samo złożyć wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia (ust. 3).

Odrębnie uregulowano represje radzieckie. Uprawnienia przysługują osobom mieszkającym obecnie bądź w chwili śmierci w Polsce, represjonowanym przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe — na obecnym terytorium Polski od 1 lipca 1944 r. do 31 grudnia 1956 r., a na terytorium w granicach Traktatu Ryskiego od 1 stycznia 1944 r. do 31 grudnia 1956 r. (art. 8 ust. 2a). Żądanie zgłasza się w sądzie okręgowym miejsca zamieszkania.

Koszty, zwrot mienia i upamiętnienie

Koszty postępowania w sprawach objętych ustawą, w tym z tytułu ustanowienia pełnomocnika, ponosi Skarb Państwa (art. 13). Niezależnie od tego postępowanie odszkodowawcze jest wolne od kosztów sądowych, a przy uwzględnieniu roszczeń choćby w części wnioskodawcy przysługuje zwrot uzasadnionych wydatków, w tym z tytułu ustanowienia jednego pełnomocnika (art. 554 § 4 kpk). Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy wyrokiem na rozprawie, w składzie jednego sędziego (art. 554 § 2 kpk).

Po stwierdzeniu nieważności osobie uprawnionej zwraca się mienie, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, oraz przedmioty zatrzymane w toku postępowania; jeżeli zwrot nie jest możliwy, równowartość wypłaca się ze środków Funduszu Reprywatyzacji (art. 10 ust. 1). Wyjątkiem są przedmioty, których posiadanie jest zakazane lub wymaga zezwolenia.

Jeżeli śmierć osoby niesłusznie represjonowanej była skutkiem wykonania orzeczenia uznanego za nieważne, sąd może — niezależnie od odszkodowania — zasądzić od Skarbu Państwa pokrycie w całości lub w części kosztów symbolicznego upamiętnienia (art. 9). Stwierdzając nieważność, sąd może też orzec o podaniu treści postanowienia do publicznej wiadomości w szczególny sposób (art. 5 ust. 1).

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala, czego dotyczyła represja — wyroku sądu, orzeczenia organu pozasądowego, decyzji o internowaniu czy powołania do służby wojskowej — oraz kto dziś należy do kręgu osób uprawnionych. Ustalamy właściwą podstawę roszczenia: czy konieczne jest uprzednie stwierdzenie nieważności orzeczenia, czy ustawa przewiduje dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia bez tego etapu.

Prosimy o dokumenty osoby represjonowanej: wyroki, postanowienia i decyzje, jeżeli zachowały się w rodzinie, zaświadczenia z Instytutu Pamięci Narodowej, dokumentację medyczną z okresu pozbawienia wolności oraz akty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo. Brak części dokumentów nie zamyka drogi — sąd w miarę potrzeby prowadzi własne postępowanie dowodowe.

Adwokat przygotowuje wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia, jeżeli jest potrzebny, oraz żądanie odszkodowania i zadośćuczynienia wraz z wnioskami dowodowymi, w tym o dokumentację archiwalną. Reprezentujemy Klientów przed sądami okręgowymi i wojskowymi sądami okręgowymi oraz w postępowaniu zażaleniowym i odwoławczym. Sprawy o stwierdzenie nieważności orzeczenia i sprawy karne bieżące prowadzimy odrębnie — o tych drugich piszemy na stronie o obronie w postępowaniu karnym. Spotykamy się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 i w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Wynagrodzenie za prowadzenie sprawy ustalamy przed jej rozpoczęciem. Omawiamy również zasady ponoszenia kosztów postępowania przez Skarb Państwa i zakres możliwego zwrotu kosztów ustanowienia pełnomocnika.

Pytania i odpowiedzi

Czy można prowadzić sprawę po śmierci osoby represjonowanej?

Tak. Śmierć osoby represjonowanej nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności orzeczenia (art. 4 ustawy), a wniosek może złożyć między innymi krewny w linii prostej, rodzeństwo lub małżonek (art. 3 ust. 1). Trzeba jednak pamiętać, że samo roszczenie o odszkodowanie przechodzi po śmierci wyłącznie na małżonka, dzieci i rodziców (art. 8 ust. 1).

Czy roszczenie się przedawniło, skoro minęło kilkadziesiąt lat?

Żądanie odszkodowania zgłasza się w terminie 10 lat od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nieważności (art. 8 ust. 2), a więc termin zaczyna biec dopiero od zakończenia pierwszego etapu sprawy. W sytuacjach z art. 11 ustawy — gdy osobę uniewinniono albo postępowanie umorzono, a była zatrzymana lub tymczasowo aresztowana — roszczenia w ogóle nie przedawniają się.

Czy odszkodowanie jest ograniczone kwotą 25 000 zł?

Nie. Przepis wprowadzający ten limit, art. 8 ust. 1a ustawy, Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją wyrokiem z 1 marca 2011 r. w sprawie P 21/09, a przepis utracił moc 10 marca 2011 r. Wysokość świadczenia ustala sąd według rozmiaru szkody i krzywdy.

Ile kosztuje taka sprawa?

Koszty postępowania w sprawach objętych ustawą, w tym z tytułu ustanowienia pełnomocnika, ponosi Skarb Państwa (art. 13 ustawy). Samo postępowanie o odszkodowanie jest ponadto wolne od kosztów sądowych, a przy uwzględnieniu roszczeń choćby w części wnioskodawcy przysługuje zwrot uzasadnionych wydatków (art. 554 § 4 Kodeksu postępowania karnego). Wynagrodzenie za prowadzenie sprawy ustalamy przed jej rozpoczęciem i omawiamy zakres możliwego zwrotu kosztów pełnomocnika; nie oznacza to automatycznego zwrotu całego umówionego wynagrodzenia.

Czy internowanie w stanie wojennym wystarczy do uzyskania odszkodowania?

Tak, decyzja o internowaniu wydana w związku z wprowadzeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. jest samodzielną podstawą roszczenia (art. 8 ust. 1 ustawy). Nie trzeba wcześniej uzyskiwać postanowienia o stwierdzeniu nieważności orzeczenia, a żądanie zgłasza się w sądzie okręgowym właściwym dla miejsca zamieszkania (ust. 2c).

Czy powołanie do wojska za działalność opozycyjną jest objęte ustawą?

Tak, ale w ściśle określonym zakresie. Świadczenie przysługuje osobie, która pełniła czynną służbę wojskową od 1 listopada 1982 r. do 28 lutego 1983 r., jeżeli została do niej powołana za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (art. 8a ust. 1 ustawy).

Czy można odzyskać skonfiskowany majątek?

W razie stwierdzenia nieważności orzeczenia osobie uprawnionej zwraca się mienie, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, oraz przedmioty zatrzymane w toku postępowania (art. 10 ust. 1 ustawy). Jeżeli zwrot w naturze nie jest możliwy, równowartość wypłaca się ze środków Funduszu Reprywatyzacji. Wyłączone są przedmioty, których posiadanie jest zakazane lub wymaga zezwolenia.

Który sąd rozpozna sprawę?

Nieważność stwierdza sąd okręgowy, a gdy sprawa należałaby do sądownictwa wojskowego — wojskowy sąd okręgowy (art. 2 ust. 1 ustawy). Właściwość ustala się według okręgu, w którym orzeczenie wydał organ pierwszej instancji; gdy nie da się jej ustalić, sprawę rozpoznaje Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie albo Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie (ust. 2 i 3).

Kontakt

Jeżeli w rodzinie zachował się wyrok, decyzja o internowaniu albo dokumenty z okresu pozbawienia wolności, zapraszamy do Katowic lub do Zawiercia. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl. Prosimy przynieść posiadane dokumenty oraz akty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo.