Szkody górnicze — wniosek do kopalni, ugoda i droga sądowa

Naprawienia szkody górniczej żąda się najpierw od przedsiębiorcy górniczego, a dopiero potem od sądu. Drogę sądową otwiera odmowa zawarcia ugody albo upływ 30 dni od zgłoszenia żądania (art. 151 Prawa geologicznego i górniczego). Roszczenie przedawnia się po 5 latach, a poszkodowany nie płaci opłaty od pozwu.

Co to są szkody górnicze i na jakiej zasadzie odpowiada kopalnia

Szkodą górniczą jest uszczerbek wywołany ruchem zakładu górniczego. Na Śląsku typowe są pęknięcia ścian i fundamentów, wychylenie budynku od pionu, zerwane instalacje, osiadanie terenu i zapadliska, podtopienia po obniżeniu gruntu, uszkodzenia po wstrząsach oraz zanik wody w studni. Szkoda nie musi dotyczyć budynku: przepisy wymieniają także grunty, urządzenia, lokale i wodę.

Właściciel nie może sprzeciwić się zagrożeniom, jakie niesie legalnie prowadzony ruch zakładu górniczego, może natomiast żądać naprawienia wyrządzonej tym ruchem szkody (art. 144 ust. 1 ustawy z 9 czerwca 2011 r. — Prawo geologiczne i górnicze, t.j. Dz.U. 2026 poz. 69). Jest to odpowiedzialność niezależna od winy. Kopalnia nie zwolni się wykazaniem, że eksploatacja była zgodna z koncesją i planem ruchu, bo właśnie tej sytuacji przepis dotyczy. Poza tymi sytuacjami, na przykład gdy ruch prowadzono niezgodnie z ustawą, przedsiębiorca odpowiada na zasadach Kodeksu cywilnego (art. 144 ust. 3).

Poszkodowany wykazuje szkodę i jej związek z ruchem zakładu górniczego, winy nie dowodzi wcale. Znaczenie mają dokumentacja eksploatacji, charakter uszkodzeń i opinia biegłego. Ustawa nie zawiera wyraźnego domniemania związku przyczynowego, ale sąd może posłużyć się domniemaniami faktycznymi opartymi na ustalonych okolicznościach, na przykład na tym, że nieruchomość leży w zasięgu wpływów eksploatacji, a obraz uszkodzeń jest dla nich typowy. Osobne ułatwienie działa wtedy, gdy sprawcy w ogóle nie da się ustalić.

Kto odpowiada, gdy kopalni już nie ma

Odpowiada przedsiębiorca prowadzący ruch zakładu górniczego, wskutek którego wystąpiła szkoda (art. 146 ust. 1). Ta sama reguła obejmuje inne podmioty prowadzące działalność regulowaną ustawą, nawet jeżeli nie stosuje się do nich przepisów o ruchu zakładu górniczego (art. 146 ust. 2). Szkoda górnicza nie jest też zarezerwowana dla węgla: zakładem górniczym jest każdy zakład wydobywający kopaliny ze złóż, więc tak samo odpowiada kopalnia piasku, dolomitu czy rud metali.

Jeżeli nie można ustalić, kto wyrządził szkodę, odpowiada za nią przedsiębiorca, który w dniu ujawnienia się szkody ma prawo prowadzić działalność w obszarze górniczym, w granicach którego szkoda wystąpiła (art. 146 ust. 3). Po latach nakładających się eksploatacji bywa to jedyna praktyczna droga. Gdy nie istnieje ani przedsiębiorca odpowiedzialny, ani jego następca prawny, za szkodę odpowiada Skarb Państwa reprezentowany przez właściwy organ nadzoru górniczego (art. 146 ust. 4).

Zamknięcie kopalni nie kończy sprawy. Jeżeli przedsiębiorca, który prowadził ruch zakładu, nadal istnieje, odpowiada on także za szkody ujawnione po likwidacji. Zobowiązania z tytułu szkód przejmowała Spółka Restrukturyzacji Kopalń S.A. z siedzibą w Bytomiu, ale tylko przy kopalniach węgla kamiennego zbytych jej w trybie ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego (art. 8c ust. 2) — wtedy wniosek kieruje się do niej. Skarb Państwa wchodzi dopiero wtedy, gdy nie istnieje ani przedsiębiorca odpowiedzialny, ani jego następca prawny. Jeżeli szkoda powstała także z innych przyczyn niż ruch zakładu górniczego, odpowiedzialność jest solidarna (art. 146 ust. 5).

Wniosek do przedsiębiorcy i 30 dni. Tego etapu nie da się pominąć

Sądowe dochodzenie roszczeń jest możliwe dopiero po wyczerpaniu postępowania ugodowego (art. 151 ust. 1). Warunek jest spełniony, gdy przedsiębiorca odmówi zawarcia ugody albo gdy od skierowania roszczenia upłynie 30 dni, chyba że poszkodowany, zgłaszając żądanie zawarcia ugody, wyznaczy termin dłuższy (art. 151 ust. 2). Wniosek kieruje się do podmiotu odpowiedzialnego za szkodę, a nie do gminy ani do sądu. Do urzędu górniczego trafia tylko wtedy, gdy za szkodę odpowiada Skarb Państwa, bo reprezentuje go właściwy organ nadzoru górniczego (art. 146 ust. 4).

Pominięcie tego etapu kosztuje sprawę. Pozew złożony przed wyczerpaniem postępowania ugodowego naraża się na odrzucenie, bo sądy traktują to jako czasową niedopuszczalność drogi sądowej. Skutki wniesienia pozwu dla przedawnienia zależą od jego prawidłowości i przyczyny zakończenia postępowania. Upływ krótszego terminu drogi sądowej nie otwiera, nawet gdy poszkodowany sam go wyznaczył. Dlatego wniosek najlepiej złożyć na piśmie, listem poleconym albo za potwierdzeniem odbioru, i zachować dowód nadania oraz doręczenia.

Znaczenie ma także treść zgłoszenia. Warto w nim precyzyjnie opisać wszystkie szkody i żądania, które mają zostać objęte pozwem, na przykład obok naprawy pęknięć także rektyfikację budynku albo zapłatę za utratę jego wartości. Ugoda zawarta w formie aktu notarialnego jest tytułem egzekucyjnym (art. 151 ust. 3), a przed egzekucją potrzebna jest co do zasady klauzula wykonalności.

Naprawa czy pieniądze. Kto wybiera sposób naprawienia szkody

Do naprawiania szkód stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, o ile ustawa nie stanowi inaczej (art. 145). Wybór między przywróceniem stanu poprzedniego a zapłatą należy więc do poszkodowanego (art. 363 § 1 kc). Ograniczają go dwie sytuacje: gdy przywrócenie stanu poprzedniego jest niemożliwe albo gdy pociąga za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty. Zostaje wtedy sama zapłata. Gdy ruch zakładu, który wywołał szkodę, i samo jej powstanie przypadły przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się poprzednią ustawę z 1994 r., w której pierwszeństwo miała naprawa, a nie wybór poszkodowanego.

Ustawa dodaje dwie reguły własne. Przywrócenie stanu poprzedniego może w szczególności nastąpić przez dostarczenie gruntów, obiektów budowlanych, urządzeń, lokali, wody lub innych dóbr tego samego rodzaju (art. 147 ust. 1). Obowiązek naprawy ciąży na odpowiedzialnym za szkodę, a poszkodowany może wykonać go sam w zamian za zapłatę tylko za zgodą tego podmiotu (art. 147 ust. 3). Nakłady już poniesione nie przepadają: odszkodowanie ustala się z uwzględnieniem wartości uzasadnionych nakładów (art. 148). Przy zaniku wody lub utracie jej przydatności podmiot, do którego skierowano roszczenie, musi bezpłatnie dostarczać niezbędną ilość wody do czasu naprawienia szkody (art. 152 ust. 2).

Grunty rolne i leśne mają odrębny tryb. Szkodę w gruncie zdegradowanym lub zdewastowanym ruchem zakładu górniczego naprawia się w sposób określony przepisami o ochronie tych gruntów (art. 147 ust. 2), czyli przez rekultywację na koszt sprawcy, której kierunek i termin ustala starosta w decyzji. Na terenach, gdzie przewiduje się osiadanie gruntu, właściciel może wystąpić z wnioskiem o rozpoczęcie rekultywacji jeszcze przed degradacją.

Pięć lat na roszczenie i zero opłaty od pozwu

Roszczenia z tego działu przedawniają się z upływem 5 lat od dnia dowiedzenia się o szkodzie (art. 149). Liczy się dzień, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie, a nie dzień, w którym poznał jej pełny rozmiar. Powiększanie się tych samych uszkodzeń zwykle nie otwiera nowego terminu; osobne roszczenie daje dopiero nowa szkoda. Tu leży pułapka: zgłoszenie szkody kopalni nie przerywa biegu przedawnienia. Przerywa go dopiero czynność przed sądem albo uznanie roszczenia przez podmiot odpowiedzialny (art. 123 § 1 kc), więc obowiązkowe trzydzieści dni ugodowe trzeba zmieścić przed upływem pięciu lat.

Poszkodowany nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 12 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych): nie płaci opłaty od pozwu ani zaliczek na biegłego, a przy sporze o 300 000 zł sama opłata wyniosłaby 15 000 zł. Zwolnienie nie chroni jednak przed zwrotem kosztów zastępstwa procesowego strony przeciwnej w razie przegranej, a wydatki, którymi sąd nie obciąży kopalni, może nakazać ściągnąć z zasądzonej kwoty (art. 113 ust. 2). Sprawa opiera się na opinii biegłego i trwa zwykle od roku do kilku lat.

Sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, a przy wartości przedmiotu sporu powyżej 100 000 zł sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 kpc; próg obowiązuje od 1 lipca 2023 r.). Powództwo przeciwko spółce można wytoczyć według jej siedziby (art. 30 kpc), a gdy szkoda wiąże się z działalnością jej oddziału, na przykład kopalni działającej jako oddział, także przed sąd właściwy dla miejsca tego oddziału (art. 33 kpc). Pozew przeciwko Skarbowi Państwa wnosi się według siedziby jednostki, z której działalnością wiąże się roszczenie (art. 29 kpc). To, gdzie leży uszkodzony dom, samo w sobie o właściwości sądu nie przesądza i bywa dla Klientów zaskoczeniem: sprawa o szkodę w rejonie naszej filii w Zawierciu może toczyć się przed sądem w zupełnie innym mieście.

Na co zwrócić uwagę przy szkodach górniczych

Po pierwsze, pozew bez pokrycia w zgłoszeniu. Sąd bada, czy przedsiębiorcy przedstawiono to samo żądanie. Wniosek o naprawę tynków i pozew o rektyfikację budynku to dwie różne sprawy, a w tej drugiej postępowanie ugodowe nie zostało wyczerpane.

Po drugie, zwlekanie do końca piątego roku. Zgłoszenie do kopalni nie zatrzymuje przedawnienia, a przed pozwem trzeba odczekać trzydzieści dni. Kto składa wniosek na miesiąc przed terminem, zwykle nie zdąży z pozwem.

Po trzecie, podpisanie ugody bez sprawdzenia jej zakresu. Przed podpisaniem trzeba sprawdzić, jakie szkody i roszczenia obejmuje ugoda oraz jak sformułowano zrzeczenie się dalszych żądań. Skutki wobec szkód ujawnionych później zależą od treści ugody i okoliczności jej zawarcia, a kosztorys kopalni bywa niższy od rzeczywistego kosztu naprawy.

Po czwarte, brak dowodu stanu sprzed szkody. Znaczenie mają zdjęcia z datą, pomiary wychylenia, protokoły odbioru i dokumentacja remontów. Oceniamy też, czy przed negocjacjami lub pozwem potrzebna jest prywatna ekspertyza; w postępowaniu sądowym znaczenie może mieć opinia biegłego powołanego przez sąd.

Po piąte, sprzedaż albo kupno nieruchomości bez cesji roszczenia. Roszczenie o naprawienie szkody przysługuje temu, kto był właścicielem w chwili jej powstania, i nie przechodzi samo na nabywcę. Bez umowy przelewu wierzytelności, najlepiej zawartej razem z umową sprzedaży, nowy właściciel zostaje z uszkodzonym domem i bez roszczenia.

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala, kiedy uszkodzenia się pojawiły, czy nieruchomość leży na terenie górniczym i w granicach którego obszaru górniczego, kto obecnie ma tam prawo prowadzić eksploatację i czy kopalnia nadal istnieje. Prosimy o odpis z księgi wieczystej, zdjęcia uszkodzeń z datami, dotychczasową korespondencję z kopalnią, wcześniejsze ugody i protokoły oględzin oraz dokumenty remontów. Na tej podstawie ustalamy, do kogo skierować wniosek i jakie żądania warto w nim zgłosić, żeby nie zamknąć sobie drogi do sądu. Zakres analizy, formę przekazania wyników i dalsze czynności uzgadniamy z Klientem.

Adwokat przygotowuje wniosek o naprawienie szkody, prowadzi negocjacje ugodowe, opiniuje projekt ugody przed podpisaniem, a po bezskutecznym upływie terminu sporządza pozew wraz z wnioskami dowodowymi. Sprawdzamy też, czy zachodzą podstawy do żądania czynności zapobiegających dalszej szkodzie, bo przepisy o naprawianiu szkód stosuje się odpowiednio do zapobiegania im (art. 150), a w celu natychmiastowego zapobieżenia szkodzie sąd może nakazać podjęcie koniecznych czynności w trybie zabezpieczenia (art. 152 ust. 1 i 3). O potrzebie osobistego udziału Klienta, na przykład w przesłuchaniu stron, informujemy na podstawie wezwania oraz rodzaju czynności. Udział w oględzinach nieruchomości z biegłym uzgadniamy stosownie do potrzeb sprawy. Pozostałe czynności wykonujemy w granicach udzielonego umocowania.

Spotkania odbywają się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 oraz w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Sprawy prowadzimy przed sądami w całej Polsce. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Czy muszę udowodnić winę kopalni?

Nie. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną ruchem zakładu górniczego jest niezależna od winy, więc nie trzeba wykazywać, że kopalnia zrobiła cokolwiek nieprawidłowo (art. 144 ust. 1 Prawa geologicznego i górniczego). Trzeba natomiast wykazać samą szkodę i jej związek z ruchem zakładu. Znaczenie mają dokumentacja eksploatacji, charakter uszkodzeń i opinia biegłego, a sąd może posłużyć się domniemaniami faktycznymi, na przykład gdy nieruchomość leży w zasięgu wpływów eksploatacji, a uszkodzenia są dla nich typowe.

Czy mogę dostać pieniądze zamiast remontu?

Co do zasady tak, bo wybór sposobu naprawienia szkody należy do poszkodowanego (art. 363 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 145 Prawa geologicznego i górniczego). Ustawa dodaje jednak, że obowiązek przywrócenia stanu poprzedniego ciąży na odpowiedzialnym za szkodę, a poszkodowany może wykonać go sam w zamian za zapłatę tylko za zgodą tego podmiotu (art. 147 ust. 3). Tu właśnie powstaje spór o to, kto trzyma młotek.

Ile mam czasu na zgłoszenie szkody górniczej?

Pięć lat od dnia dowiedzenia się o szkodzie (art. 149 Prawa geologicznego i górniczego). Termin biegnie od dowiedzenia się o samej szkodzie, nawet jeżeli jej rozmiar nie jest jeszcze znany, dlatego nie warto czekać, aż pęknięcia się powiększą. Osobne roszczenie powstaje dopiero przy nowej szkodzie. Gdy ruch zakładu i powstanie szkody przypadły przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się ustawę z 1994 r., a termin przedawnienia wynika wtedy z art. 442¹ Kodeksu cywilnego.

Czy zgłoszenie szkody do kopalni przerywa przedawnienie?

Nie. Bieg przedawnienia przerywa czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia albo uznanie roszczenia przez podmiot odpowiedzialny (art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego), a wniosek złożony kopalni żadną z nich nie jest. Mediacja i zawezwanie do próby ugodowej biegu nie przerywają, tylko zawieszają go na czas swojego trwania (art. 121 pkt 5 i 6 kc). To niebezpieczne połączenie z obowiązkowym trzydziestodniowym oczekiwaniem z art. 151 ustawy. Wniosek trzeba więc złożyć z zapasem, a nie w ostatnim miesiącu piątego roku.

Kto odpowiada za szkody, gdy kopalnia została zlikwidowana?

Co do zasady nadal przedsiębiorca, który prowadził ruch zakładu górniczego (art. 146 ust. 1 Prawa geologicznego i górniczego), bo likwidacja kopalni nie likwiduje spółki. Jeżeli kopalnię węgla kamiennego zbyto do likwidacji Spółce Restrukturyzacji Kopalń S.A. z siedzibą w Bytomiu, spółka ta przejęła zobowiązania z tytułu szkód wyrządzonych ruchem zakładu i to do niej kieruje się wniosek (art. 8c ust. 2 ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego). Jeżeli nie ma ani przedsiębiorcy odpowiedzialnego, ani jego następcy prawnego, za szkodę odpowiada Skarb Państwa reprezentowany przez właściwy organ nadzoru górniczego (art. 146 ust. 4 Prawa geologicznego i górniczego).

Czy warto podpisać ugodę z kopalnią?

Zależy od jej treści, a nie od samej kwoty. Ugody mogą zawierać zrzeczenie się dalszych roszczeń. Trzeba sprawdzić, jakie szkody i roszczenia obejmuje ugoda oraz jak sformułowano to zrzeczenie, bo od tego i od okoliczności zawarcia ugody zależą jej skutki wobec szkód ujawnionych później. Warto też sprawdzić, czy ugoda opisuje konkretny sposób i termin naprawy, bo ogólnikowy zapis trudno wyegzekwować. Sprawdzamy też, czy ugoda zapewnia możliwość przymusowego dochodzenia świadczenia. Przed egzekucją potrzebna jest co do zasady klauzula wykonalności.

Ile kosztuje sprawa o szkody górnicze?

Strona dochodząca naprawienia szkód spowodowanych ruchem zakładu górniczego nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 12 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Nie płaci więc opłaty od pozwu ani zaliczek na opinie biegłych, a pełnomocnictwo jest w takiej sprawie wolne od opłaty skarbowej. Pozostaje ryzyko zwrotu kosztów zastępstwa procesowego kopalni w razie przegranej, a przy częściowej przegranej sąd może nakazać ściągnięcie wydatków z kwoty zasądzonej na rzecz poszkodowanego (art. 113 ust. 2 tej ustawy).

Czy kopalnia może odmówić naprawy, bo budynek jest stary?

Wiek budynku sam w sobie nie zwalnia z odpowiedzialności. Znaczenie ma to, czy uszkodzenia wywołał ruch zakładu górniczego, czy zwykłe zużycie i błędy wykonawcze, i właśnie o to toczy się spór dowodowy. Kopalnie często proponują obniżenie odszkodowania o stopień zużycia obiektu, a wysokość odszkodowania ustala wtedy sąd na podstawie opinii biegłego, nie kosztorysu przedsiębiorcy.

Kontakt

Jeżeli w Państwa domu pojawiły się pęknięcia, budynek wychylił się od pionu albo kopalnia odmówiła naprawy, zapraszamy na spotkanie w Katowicach lub w Zawierciu. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl. Warto przynieść zdjęcia uszkodzeń i całą korespondencję z kopalnią.

Wróć do spraw Klientów indywidualnych