Umowy i sprawy cywilne: terminy, odstąpienie i droga sądowa

Spór o umowę zaczyna się zwykle od pytania o czas. Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, roszczenie przedawnia się po sześciu latach, a gdy wiąże się z działalnością gospodarczą albo dotyczy świadczeń okresowych — po trzech (art. 118 kc). Drugie pytanie dotyczy kosztów: opłata od pozwu to 5% wartości sporu, od 23 września 2025 r. nie więcej niż 100 000 zł.

Przedawnienie: ile czasu naprawdę zostało

Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej — trzy lata. Koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata (art. 118 kc). Dla wielu umów przepisy przewidują własne terminy — na przykład dwa lata dla roszczeń ze sprzedaży w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy i z umowy o dzieło (art. 554 i 646 kc) — dlatego najpierw trzeba ustalić rodzaj umowy. Bieg rozpoczyna się od wymagalności (art. 120 § 1 kc), a roszczenie stwierdzone prawomocnym wyrokiem lub ugodą sądową przedawnia się po sześciu latach (art. 125 § 1 kc).

Gdy dłużnikiem jest konsument, samo powołanie się na przedawnienie nie jest konieczne: po upływie terminu nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi (art. 117 § 2¹ kc), więc sąd bierze to pod uwagę z urzędu. Wyjątkowo sąd może upływu terminu nie uwzględnić, jeżeli wymagają tego względy słuszności, rozważając przy tym długość terminu, czas, jaki minął od jego upływu, oraz przyczyny niedochodzenia roszczenia (art. 117¹ kc).

Bieg przerywa każda czynność przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia oraz uznanie roszczenia przez dłużnika (art. 123 § 1 kc) — a więc również podpisanie ugody czy uznanie długu na piśmie. Częsty błąd: mediacja i zawezwanie do próby ugodowej nie przerywają biegu, lecz go zawieszają na czas trwania postępowania (art. 121 pkt 5 i 6 kc). Różnica jest istotna: po przerwaniu termin biegnie od nowa, po zawieszeniu — biegnie dalej.

Odstąpienie od umowy i zadatek

Jeżeli druga strona popada w zwłokę, można wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin z zagrożeniem, że po jego bezskutecznym upływie będzie się uprawnionym do odstąpienia od umowy (art. 491 § 1 kc). Bez dodatkowego terminu wolno odstąpić w razie zwłoki drugiej strony wtedy, gdy strony zastrzegły prawo odstąpienia na wypadek niewykonania zobowiązania w terminie ściśle określonym, albo gdy spóźnione świadczenie nie miałoby znaczenia ze względu na właściwość zobowiązania lub znany drugiej stronie cel umowy (art. 492 kc).

Osobna podstawa bywa pomijana: jeżeli strona oświadczy, że świadczenia nie spełni, druga strona może odstąpić bez wyznaczania dodatkowego terminu, i to nawet przed nadejściem terminu spełnienia świadczenia (art. 492¹ kc). Wystarczy więc pisemna odmowa wykonawcy, by nie czekać do umówionej daty.

Zadatek dany przy zawarciu umowy pozwala — w razie niewykonania umowy przez drugą stronę — odstąpić bez wyznaczania terminu dodatkowego i zadatek zachować, a jeżeli to my go daliśmy, żądać sumy dwukrotnie wyższej (art. 394 § 1 kc). Zadatek podlega jednak zwrotowi, a obowiązek zapłaty podwójnej sumy odpada, gdy umowa została rozwiązana albo gdy za jej niewykonanie odpowiadają obie strony lub żadna z nich (art. 394 § 3 kc). Po odstąpieniu umowę uważa się za niezawartą, a strony zwracają sobie to, co świadczyły (art. 395 § 2 kc).

Wadliwy towar: konsument nie korzysta już z rękojmi

To zmiana, której wiele wzorów pism wciąż nie uwzględnia. Do umów zobowiązujących do przeniesienia własności towaru na konsumenta — w tym umów sprzedaży, dostawy i umów o dzieło będące towarem — nie stosuje się kodeksowych przepisów o rękojmi (art. 43a ust. 1 ustawy o prawach konsumenta). Konsument powołuje się na brak zgodności towaru z umową, nie na wadę.

Przedsiębiorca odpowiada za brak zgodności istniejący w chwili dostarczenia i ujawniony w ciągu dwóch lat od tej chwili, a brak ujawniony w tym okresie domniemywa się jako istniejący już przy dostarczeniu (art. 43c ust. 1 upk). Kolejność uprawnień jest ustawowa: najpierw naprawa albo wymiana, na koszt przedsiębiorcy — łącznie z przesyłką, robocizną, a przy towarze zamontowanym demontażem i ponownym montażem (art. 43d ust. 4 i 6 upk). Dopiero gdy przedsiębiorca odmówi, nie doprowadzi towaru do zgodności albo brak zgodności jest na tyle istotny, że uzasadnia to od razu, konsument może obniżyć cenę lub odstąpić od umowy (art. 43e ust. 1 upk), a zwrot pieniędzy po obniżeniu ceny następuje w terminie 14 dni (ust. 3).

Rękojmia z kodeksu cywilnego obowiązuje nadal między przedsiębiorcami i osobami prywatnymi. Sprzedawca odpowiada, jeżeli wada zostanie stwierdzona przed upływem dwóch lat, a przy nieruchomościach pięciu lat od wydania rzeczy (art. 568 § 1 kc). Upływ tego terminu nie chroni sprzedawcy, który wadę podstępnie zataił (art. 568 § 6 kc).

Umowa przez internet i poza lokalem przedsiębiorstwa

Konsument, który zawarł umowę na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, może od niej odstąpić w terminie 14 dni bez podawania przyczyny (art. 27 ust. 1 upk). Jeżeli jednak umowę zawarto podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w mieszkaniu albo podczas wycieczki, termin wynosi 30 dni (ust. 2) — o czym sprzedawcy przy pokazowych prezentacjach nie zawsze informują.

Termin biegnie od objęcia towaru w posiadanie, a przy dostawach partiami — od ostatniej części (art. 28 upk). Najważniejsze jest jednak to, co dzieje się przy braku pouczenia: jeżeli przedsiębiorca nie poinformował o prawie odstąpienia, prawo to wygasa dopiero po 12 miesiącach od upływu podstawowego terminu (art. 29 ust. 1 upk). Do zachowania terminu wystarczy wysłanie oświadczenia przed jego upływem (art. 30 ust. 2 upk), dlatego warto zachować dowód nadania.

Postanowienia, które nie wiążą

Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, nieuzgodnione indywidualnie, nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385¹ § 1 kc). Wyłączone są tylko główne świadczenia stron — cena lub wynagrodzenie — jeżeli sformułowano je jednoznacznie. W pozostałym zakresie umowa wiąże (§ 2), a ciężar dowodu, że postanowienie uzgodniono indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4), czyli w praktyce na przedsiębiorcy.

Ochrona sięga dalej niż tylko do konsumentów. Przepisy o niedozwolonych postanowieniach stosuje się także do osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą, gdy z treści umowy wynika, że nie ma ona dla niej charakteru zawodowego, ocenianego w szczególności przez pryzmat przedmiotu działalności ujawnionego w CEIDG (art. 385⁵ § 1 kc). Ta sama zasada obejmuje przepisy o rękojmi (art. 556⁴ § 1 kc). Jeżeli z treści umowy nie wynika, czy ma ona charakter zawodowy, przedsiębiorca może złożyć w tej sprawie oświadczenie najpóźniej przy zawarciu umowy — a druga strona nie może uzależnić zawarcia umowy od złożenia takiego oświadczenia.

Opłata od pozwu, właściwy sąd i koszty procesu

Przy wartości sporu do 20 000 zł opłata jest stała i rośnie skokowo: 30 zł do 500 zł, 100 zł do 1 500 zł, 200 zł do 4 000 zł, 400 zł do 7 500 zł, 500 zł do 10 000 zł, 750 zł do 15 000 zł i 1 000 zł do 20 000 zł (art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł (ust. 2) — górną granicę obniżono z 200 000 zł ustawą z 25 lipca 2025 r., która weszła w życie 23 września 2025 r.

Opłatę można obniżyć jeszcze przed złożeniem pozwu. Jeżeli powód wcześniej wziął udział w mediacji na podstawie umowy o mediację albo złożył wniosek o pozasądowe rozwiązanie sporu konsumenckiego, opłata od pozwu podlega obniżeniu o dwie trzecie, nie więcej jednak niż o 400 zł (art. 13e uksc). Osoba fizyczna, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, może wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych; wniosek rozpoznaje się w terminie 7 dni, a złożony przez adwokata bez wymaganego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym podlega zwrotowi bez wezwania do uzupełnienia (art. 102 uksc).

Sąd okręgowy rozpoznaje sprawy majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa sto tysięcy złotych (art. 17 pkt 4 kpc); poniżej właściwy jest sąd rejonowy. Sprawy o świadczenie do 20 000 zł idą w postępowaniu uproszczonym, a przy roszczeniach z rękojmi lub gwarancji liczy się wartość przedmiotu umowy (art. 505¹ § 1 kpc) — z istotnym ograniczeniem, że zmiana powództwa jest tam niedopuszczalna (art. 505⁴ § 1 kpc), więc żądanie trzeba przemyśleć przed złożeniem pozwu. Od zasądzonych kosztów procesu należą się odsetki za czas od uprawomocnienia orzeczenia, a sąd orzeka o nich z urzędu (art. 98 § 1¹ kpc). Odsetki ustawowe za opóźnienie to suma stopy referencyjnej NBP i 5,5 punktu procentowego (art. 481 § 2 kc).

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala, co strony rzeczywiście uzgodniły, kiedy roszczenie stało się wymagalne i ile czasu zostało do przedawnienia. Sprawdzamy też, czy po drugiej stronie stoi przedsiębiorca, a po naszej konsument albo przedsiębiorca na prawach konsumenta, bo od tego zależy podstawa prawna i rozkład ciężaru dowodu.

Prosimy o umowę wraz z załącznikami i regulaminem, korespondencję ze sprzedawcą lub wykonawcą, dowody zapłaty, protokoły odbioru oraz zdjęcia i opinie techniczne, jeżeli spór dotyczy jakości. Przy sprzedaży — paragon lub fakturę i dowód zgłoszenia reklamacji z datą.

Żądanie dobieramy do rodzaju umowy, naruszenia i podstawy prawnej: może to być wezwanie do zapłaty albo do wykonania umowy, oświadczenie o odstąpieniu od umowy albo o obniżeniu ceny. Gdy to nie wystarcza, adwokat przygotowuje pozew wraz z wnioskami dowodowymi. Reprezentujemy Klientów przed sądami rejonowymi i okręgowymi oraz w postępowaniu odwoławczym. Spory między przedsiębiorcami dotyczące treści kontraktu opisujemy na stronie o kontraktach handlowych, a dochodzenie zapłaty od kontrahenta — na stronie o windykacji należności. Spotykamy się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 i w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Po jakim czasie przedawnia się roszczenie z umowy?

Zasadą jest sześć lat, a dla świadczeń okresowych i roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej — trzy lata (art. 118 kc), chyba że przepis szczególny właściwy dla danego rodzaju umowy stanowi inaczej, jak przy sprzedaży w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy czy umowie o dzieło (dwa lata). Koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata.

Czy rozmowy ugodowe zatrzymują bieg przedawnienia?

Same rozmowy nie. Bieg przerywa uznanie roszczenia przez dłużnika oraz czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia (art. 123 § 1 kc). Mediacja i zawezwanie do próby ugodowej jedynie zawieszają bieg na czas trwania postępowania (art. 121 pkt 5 i 6 kc), co znaczy, że po ich zakończeniu termin biegnie dalej, a nie od początku.

Czy mogę odstąpić od umowy, zanim upłynie termin jej wykonania?

Tak, jeżeli druga strona oświadczy, że świadczenia nie spełni — wtedy można odstąpić bez wyznaczania terminu dodatkowego, także przed nadejściem umówionej daty (art. 492¹ kc). W pozostałych przypadkach zasadą jest wyznaczenie odpowiedniego terminu dodatkowego z zagrożeniem odstąpieniem (art. 491 § 1 kc).

Kiedy zadatek trzeba zwrócić w podwójnej wysokości?

Wtedy, gdy umowy nie wykonała strona, która zadatek otrzymała — druga strona może odstąpić od umowy i żądać sumy dwukrotnie wyższej (art. 394 § 1 kc). Obowiązek ten odpada, jeżeli umowa została rozwiązana albo gdy za jej niewykonanie odpowiadają obie strony lub żadna z nich; wtedy zadatek podlega zwykłemu zwrotowi (art. 394 § 3 kc).

Czy konsument nadal korzysta z rękojmi?

Nie przy umowach przenoszących własność towaru — do tych umów nie stosuje się kodeksowych przepisów o rękojmi (art. 43a ust. 1 ustawy o prawach konsumenta). Konsument powołuje się na brak zgodności towaru z umową i korzysta z uprawnień z rozdziału 5a tej ustawy. Rękojmia z kodeksu cywilnego pozostaje właściwa między przedsiębiorcami oraz między osobami prywatnymi.

Ile mam czasu na odstąpienie od umowy zawartej przez internet?

Czternaście dni bez podawania przyczyny (art. 27 ust. 1 ustawy o prawach konsumenta), a przy umowie zawartej podczas nieumówionej wizyty w mieszkaniu albo podczas wycieczki — trzydzieści dni (ust. 2). Jeżeli sprzedawca nie poinformował o tym prawie, wygasa ono dopiero po dwunastu miesiącach od upływu podstawowego terminu (art. 29 ust. 1).

Ile kosztuje wniesienie pozwu?

Do 20 000 zł wartości sporu opłata jest stała i wynosi od 30 zł do 1 000 zł, zależnie od progu (art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Powyżej tej kwoty opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł. Wcześniejszy udział w mediacji obniża opłatę o dwie trzecie, nie więcej jednak niż o 400 zł (art. 13e).

Który sąd rozpozna moją sprawę?

Przy wartości przedmiotu sporu powyżej stu tysięcy złotych właściwy jest sąd okręgowy, poniżej — sąd rejonowy (art. 17 pkt 4 kpc). Sprawy o świadczenie do 20 000 zł rozpoznaje się w postępowaniu uproszczonym (art. 505¹ § 1 kpc), w którym zmiana powództwa jest niedopuszczalna, dlatego treść żądania trzeba ustalić przed wniesieniem pozwu.

Kontakt

Jeżeli spór dotyczy umowy — jej wykonania, jakości świadczenia albo zwrotu zapłaconych pieniędzy — zapraszamy do Katowic lub do Zawiercia. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl. Prosimy przynieść umowę, korespondencję z drugą stroną i dowody zapłaty.