Upadłość firmy: termin na wniosek i odpowiedzialność zarządu

Wniosek o ogłoszenie upadłości trzeba złożyć w ciągu 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do jej ogłoszenia (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego). Obowiązek obciąża każdego, kto ma prawo prowadzić sprawy spółki i ją reprezentować, a jego niedopełnienie uruchamia trzy reżimy odpowiedzialności osobistej i zakaz prowadzenia działalności. Wyjściem jest restrukturyzacja otwarta w terminie.

Dwie definicje niewypłacalności, dwa różne zegary

Podstawą ogłoszenia upadłości firmy jest niewypłacalność, a ustawa definiuje ją dwa razy. Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1), przy czym domniemywa się, że utracił ją, gdy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (ust. 1a). To jest przesłanka płynnościowa i w praktyce ona uruchamia termin.

Druga przesłanka dotyczy wyłącznie osób prawnych i jednostek organizacyjnych: niewypłacalność zachodzi także wtedy, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się dłużej niż dwadzieścia cztery miesiące (ust. 2). Przy jej liczeniu nie wlicza się zobowiązań przyszłych ani zobowiązań wobec wspólnika z tytułu pożyczki lub czynności o podobnych skutkach, o których mowa w art. 342 ust. 1 pkt 4 (ust. 4). Ten ostatni wyjątek bywa decydujący w spółkach finansowanych przez właścicieli.

Zegary biegną niezależnie. Opóźnienie w płatnościach przekraczające trzy miesiące uzasadnia domniemanie niewypłacalności, choćby bilans wyglądał poprawnie, a sama utrata zdolności płatniczej może nastąpić wcześniej.

Trzydzieści dni i kto je liczy

Termin wynosi trzydzieści dni od dnia wystąpienia podstawy do ogłoszenia upadłości (art. 21 ust. 1). Obowiązek spoczywa na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu ma prawo prowadzić sprawy dłużnika i go reprezentować, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami (ust. 2). W zarządzie wieloosobowym nie ma więc podziału ról: termin biegnie wobec każdego członka osobno i każdy odpowiada za jego niedochowanie.

Przy ustanowionym zarządzie sukcesyjnym obowiązek przechodzi na zarządcę sukcesyjnego, a jeżeli podstawa wystąpiła wcześniej, termin biegnie od dnia ustanowienia zarządu (ust. 2a).

Wyjątek jest jeden: odpowiedzialności nie ponosi się za niezłożenie wniosku w czasie, gdy prowadzona jest egzekucja przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa, jeżeli obowiązek powstał w czasie tej egzekucji (ust. 5).

Trzy reżimy odpowiedzialności, które działają obok siebie

Odszkodowawcza z Prawa upadłościowego. Osoby zobowiązane odpowiadają za szkodę wyrządzoną niezłożeniem wniosku w terminie, chyba że nie ponoszą winy (art. 21 ust. 3). Kluczowy jest ustęp następny: przy dochodzeniu odszkodowania przez wierzyciela domniemywa się, że szkoda obejmuje wysokość jego niezaspokojonej wierzytelności (ust. 3a). Ciężar wykazania, że szkoda była mniejsza, spoczywa więc na członku zarządu.

Za zobowiązania spółki z o.o. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania (art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych). Uwolnić się można, wykazując, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o upadłość albo w tym samym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne lub zatwierdzono układ, że niezgłoszenie nastąpiło bez winy, albo że wierzyciel nie poniósł szkody (§ 2).

Za zaległości podatkowe. Członkowie zarządu spółki z o.o., prostej spółki akcyjnej i spółki akcyjnej odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna (art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej). Przesłanki uwolnienia są węższe niż w Kodeksie spółek handlowych: wniosek we właściwym czasie albo otwarcie restrukturyzacji, brak winy, albo wskazanie mienia spółki pozwalającego zaspokoić zaległości w znacznej części. Przesłanki „wierzyciel nie poniósł szkody” w tym przepisie nie ma. Odpowiedzialność obejmuje zaległości, których termin płatności upływał w czasie pełnienia funkcji (§ 2).

Zakaz prowadzenia działalności: od roku do dziesięciu lat

Sąd może orzec pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub w spółce cywilnej oraz pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego, członka rady nadzorczej, członka komisji rewizyjnej, reprezentanta lub pełnomocnika spółki handlowej, przedsiębiorstwa państwowego, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszenia — na okres od jednego roku do dziesięciu lat (art. 373 ust. 1 Prawa upadłościowego).

Podstawą jest między innymi zawinione niezłożenie wniosku w ustawowym terminie (pkt 1), ale też faktyczne zarządzanie przedsiębiorstwem dłużnika i istotne przyczynienie się do niezłożenia wniosku (pkt 1a). Przepis sięga więc poza formalny skład zarządu. Dalsze podstawy to niewydanie majątku, ksiąg i dokumentów po ogłoszeniu upadłości (pkt 2), ukrywanie lub obciążanie majątku (pkt 3) oraz utrudnianie postępowania (pkt 4).

Są dwa ograniczenia. Sąd może oddalić wniosek o zakaz mimo niezłożenia wniosku o upadłość, jeżeli złożono wniosek o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego, układowego albo sanacyjnego, a rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli jest nieznaczny (ust. 1a). Przy podstawach z pkt 1 i 1a zakazu nie orzeka się też, jeżeli postępowanie nie zostało wszczęte w terminie roku od ogłoszenia upadłości albo oddalenia wniosku z powodu ubóstwa masy, a gdy wniosku w ogóle nie złożono — w terminie trzech lat od ustania stanu niewypłacalności albo wygaśnięcia obowiązku złożenia wniosku przez daną osobę (art. 377 ust. 1). Przy podstawach z pkt 2–4 postępowanie trzeba wszcząć w terminie roku od zakończenia lub umorzenia postępowania upadłościowego (ust. 2).

Restrukturyzacja jako tarcza, nie jako ucieczka

Celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości przez zawarcie układu z wierzycielami, a w postępowaniu sanacyjnym również przez przeprowadzenie działań sanacyjnych (art. 3 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego). Postępowań jest cztery: o zatwierdzenie układu, przyspieszone układowe, układowe i sanacyjne (art. 2).

Dwa pierwsze mają próg: można je prowadzić, jeżeli suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nad układem nie przekracza 15 % sumy wierzytelności uprawniających do głosowania (art. 3 ust. 2 i 3). Postępowanie o zatwierdzenie układu pozwala zebrać głosy wierzycieli samodzielnie, bez udziału sądu.

Tarcza działa jednak tylko wtedy, gdy zdąży się w terminie. Uwolnienie od odpowiedzialności odszkodowawczej wymaga wykazania, że w terminie trzydziestu dni otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ (art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego). Tak samo brzmią przesłanki z art. 299 § 2 Kodeksu spółek handlowych i z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Ordynacji podatkowej. Restrukturyzacja rozpoczęta po terminie chroni przed skutkami gospodarczymi, ale nie przed odpowiedzialnością za spóźniony wniosek.

Na co zwrócić uwagę, żeby za długi spółki nie odpowiadał zarząd

Po pierwsze, liczenie terminu od decyzji zarządu zamiast od zdarzenia. Trzydzieści dni biegnie od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, a nie od dnia, w którym zarząd to zauważył albo przyjął uchwałę. Trzy miesiące opóźnienia z art. 11 ust. 1a to jedynie domniemanie; utrata zdolności płatniczej może nastąpić wcześniej i wtedy termin biegnie od tej chwili.

Po drugie, poleganie na tym, że majątku i tak nie starczy. Sąd oddali wniosek, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania lub wystarcza jedynie na ich zaspokojenie (art. 13 ust. 1). Oddalenie z tego powodu nie zamyka jednak sprawy: to typowy moment, w którym wierzyciele sięgają po art. 299 Kodeksu spółek handlowych, a od oddalenia wniosku biegnie roczny termin na wszczęcie postępowania o zakaz z powodu spóźnionego wniosku (art. 377 ust. 1).

Po trzecie, podział ról w zarządzie. Obowiązek obciąża każdego, kto ma prawo prowadzić sprawy i reprezentować spółkę, samodzielnie lub łącznie (art. 21 ust. 2). Uchwała powierzająca finanse jednemu członkowi zarządu nie zwalnia pozostałych.

Po czwarte, rezygnacja z funkcji jako sposób na problem. Odpowiedzialność podatkowa obejmuje zaległości, których termin płatności upływał w czasie pełnienia funkcji (art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej), a zakaz z art. 373 może objąć również osobę, która przedsiębiorstwem faktycznie zarządzała (ust. 1 pkt 1a). Wpis o odwołaniu w rejestrze nie cofa tego, co wydarzyło się wcześniej.

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala, kiedy wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości i według której przesłanki, kto i od kiedy wchodził w skład organu uprawnionego do reprezentacji oraz czy wobec spółki toczy się już egzekucja. Od tego zależy, czy termin dopiero biegnie, czy już upłynął, i który reżim odpowiedzialności jest realny.

Prosimy o sprawozdania finansowe za ostatnie trzy lata, zestawienie zobowiązań z terminami wymagalności, wykaz majątku i jego obciążeń, umowy kredytowe i leasingowe, tytuły wykonawcze oraz dokumenty korporacyjne: umowę spółki, uchwały o powołaniu i odwołaniu członków zarządu wraz z datami.

Przygotowujemy wniosek o ogłoszenie upadłości albo wniosek restrukturyzacyjny, a po stronie obrony — stanowiska w sprawach z art. 299 Kodeksu spółek handlowych, w postępowaniu podatkowym o przeniesienie odpowiedzialności oraz w sprawie o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności. Reprezentujemy także wierzycieli, w tym przy zgłoszeniu wierzytelności. Upadłość osób, które nie prowadzą działalności gospodarczej, opisujemy osobno na stronie o upadłości konsumenckiej, a dochodzenie zapłaty poza upadłością — na stronie o windykacji należności. Spotykamy się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 i w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Ile czasu jest na złożenie wniosku o upadłość firmy?

Trzydzieści dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego). Podstawą jest niewypłacalność, a domniemywa się ją, gdy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (art. 11 ust. 1a). Termin biegnie od zdarzenia, a nie od uchwały zarządu.

Kiedy spółka jest niewypłacalna?

Gdy utraciła zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, co domniemywa się przy opóźnieniu ponad trzech miesięcy (art. 11 ust. 1 i 1a). Osoba prawna jest niewypłacalna także wtedy, gdy zobowiązania przekraczają wartość majątku przez okres dłuższy niż dwadzieścia cztery miesiące (ust. 2), przy czym nie wlicza się do nich pożyczek wspólnika objętych art. 342 ust. 1 pkt 4 (ust. 4).

Czy członek zarządu odpowiada majątkiem osobistym?

Tak, w trzech odrębnych reżimach: odszkodowawczym za niezłożenie wniosku w terminie (art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego), za zobowiązania spółki z o.o. przy bezskutecznej egzekucji (art. 299 Kodeksu spółek handlowych) oraz za zaległości podatkowe (art. 116 Ordynacji podatkowej). Są to podstawy niezależne od siebie i mogą działać równolegle.

Czy rezygnacja z funkcji zwalnia z odpowiedzialności?

Nie za okres wcześniejszy. Odpowiedzialność podatkowa obejmuje zaległości, których termin płatności upływał w czasie pełnienia funkcji (art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej), a zakaz prowadzenia działalności może objąć także osobę, która przedsiębiorstwem faktycznie zarządzała, choćby formalnie nie była w zarządzie (art. 373 ust. 1 pkt 1a Prawa upadłościowego).

Czy restrukturyzacja chroni przed odpowiedzialnością?

Chroni, jeżeli zdąży się w terminie. Uwolnienie wymaga wykazania, że w terminie trzydziestu dni otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ (art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego, art. 299 § 2 Kodeksu spółek handlowych, art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Ordynacji podatkowej). Postępowanie wszczęte po terminie tej ochrony już nie daje.

Co się dzieje, gdy majątek nie wystarcza nawet na koszty postępowania?

Sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości (art. 13 ust. 1 Prawa upadłościowego). Dla zarządu nie jest to jednak koniec sprawy: od dnia oddalenia biegnie roczny termin na wszczęcie postępowania o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności z powodu niezłożenia wniosku w terminie (art. 377 ust. 1), a wierzyciele mogą dochodzić zapłaty bezpośrednio od członków zarządu.

Na jak długo sąd może orzec zakaz prowadzenia działalności?

Od jednego roku do dziesięciu lat (art. 373 ust. 1 Prawa upadłościowego). Zakaz obejmuje nie tylko własną działalność gospodarczą, ale też pełnienie funkcji członka rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, reprezentanta lub pełnomocnika spółki handlowej, spółdzielni, fundacji albo stowarzyszenia oraz funkcję zarządcy sukcesyjnego.

Które postępowanie restrukturyzacyjne wybrać?

Ustawa przewiduje cztery: o zatwierdzenie układu, przyspieszone układowe, układowe i sanacyjne (art. 2 Prawa restrukturyzacyjnego). Dwa pierwsze wymagają, aby suma wierzytelności spornych nie przekraczała 15 % sumy wierzytelności uprawniających do głosowania (art. 3 ust. 2 i 3). Wybór zależy od poziomu sporności długów i od tego, czy potrzebne są działania sanacyjne.

Kontakt

Jeżeli spółka przestała regulować zobowiązania w terminie albo otrzymali Państwo wezwanie oparte na art. 299 Kodeksu spółek handlowych, zapraszamy na spotkanie w Katowicach lub w Zawierciu. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl. Prosimy przynieść sprawozdania finansowe i zestawienie zobowiązań.