Obrona w postępowaniu karnym: pierwsze 48 godzin i dalej

Zatrzymanego trzeba zwolnić, jeżeli w ciągu 48 godzin nie przekazano go do dyspozycji sądu z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie, a następnie jeżeli w ciągu kolejnych 24 godzin nie doręczono mu postanowienia o areszcie (art. 248 § 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego). W tym czasie zatrzymany ma prawo żądać kontaktu z adwokatem i ma prawo milczeć.

Zatrzymanie: dwa terminy i zażalenie

Policja może zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie popełnienia przestępstwa, a zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się albo zatarcia śladów, nie można ustalić tożsamości, albo istnieją przesłanki do trybu przyspieszonego (art. 244 § 1).

Terminy są dwa i biegną po sobie. 48 godzin od chwili zatrzymania na przekazanie do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie; po ich bezskutecznym upływie zatrzymanego należy natychmiast zwolnić (art. 248 § 1). Potem 24 godziny od przekazania do dyspozycji sądu na doręczenie albo ogłoszenie postanowienia o zastosowaniu aresztu; bez tego również następuje zwolnienie (§ 2).

Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu, w którym może domagać się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania (art. 246 § 1). Warto je złożyć nawet po zwolnieniu, bo stwierdzenie bezzasadności zatrzymania otwiera drogę do odszkodowania.

Kontakt z adwokatem, milczenie i pierwsze przesłuchanie

Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a także bezpośrednią z nimi rozmowę; w wyjątkowych wypadkach zatrzymujący może zastrzec, że będzie przy niej obecny (art. 245 § 1). Żądanie trzeba zgłosić — nikt nie wzywa obrońcy z własnej inicjatywy.

Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzanego poucza się o uprawnieniach: do składania wyjaśnień, do odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na pytania, do informacji o treści zarzutów i ich zmianach, do składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa oraz do korzystania z pomocy obrońcy, w tym do wystąpienia o obrońcę z urzędu (art. 300 § 1). Odmowa wyjaśnień nie jest okolicznością obciążającą i nie wymaga uzasadnienia.

Na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy, ale ustawa dodaje zdanie, które rozstrzyga o praktyce: niestawiennictwo obrońcy nie tamuje przesłuchania (art. 301). Samo ustanowienie obrońcy nie gwarantuje więc, że przesłuchanie się nie odbędzie — dlatego pierwsza decyzja dotyczy tego, czy w ogóle składać wyjaśnienia.

Zarzuty przedstawia się postanowieniem, które ogłasza się niezwłocznie podejrzanemu i przesłuchuje się go (art. 313 § 1). To moment, w którym z osoby podejrzanej staje się podejrzanym, z pełnym katalogiem uprawnień.

Tymczasowe aresztowanie: 3 miesiące, 12 miesięcy, 2 lata

W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując tymczasowe aresztowanie, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące (art. 263 § 1). Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy postępowania nie można ukończyć, sąd może na wniosek prokuratora przedłużyć areszt na okres, który łącznie nie może przekroczyć 12 miesięcy (§ 2).

Istnieje też granica dalsza: łączny okres stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat (§ 3). Obie granice są zasadnicze, nie bezwzględne: sąd apelacyjny może przedłużyć areszt ponad 12 miesięcy i ponad 2 lata, jeżeli wymaga tego zawieszenie postępowania, ustalanie tożsamości oskarżonego, czynności dowodowe w sprawie szczególnie zawiłej lub za granicą albo celowe przewlekanie postępowania przez oskarżonego (§ 4). Nie może tego zrobić, gdy kara realnie grożąca oskarżonemu nie przekracza odpowiednio 3 albo 5 lat, chyba że przyczyną jest celowe przewlekanie przez oskarżonego (§ 4b). Każde przedłużenie wymaga osobnego postanowienia i podlega zaskarżeniu, a wnioski o uchylenie albo zmianę środka można składać w toku całego postępowania.

Obrońca z wyboru, z urzędu i obrona obowiązkowa

Oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać wyznaczenia obrońcy z urzędu, jeżeli należycie wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1). Ustawa dodaje wprost, że podstawą odmowy nie może być skorzystanie z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego.

Niezależnie od woli i sytuacji majątkowej oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli nie ukończył 18 lat, jest głuchy, niemy lub niewidomy, zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności w czasie czynu albo co do tego, czy stan zdrowia psychicznego pozwala mu bronić się samodzielnie i rozsądnie, a także gdy sąd uzna to za niezbędne z powodu innych okoliczności utrudniających obronę (art. 79 § 1 i 2). Musi go mieć również w postępowaniu przed sądem okręgowym, jeżeli zarzucono mu zbrodnię (art. 80). Od obowiązku posiadania obrońcy odróżnia się obowiązkowy udział obrońcy w czynnościach: w wypadkach z art. 79 dotyczy on rozprawy i posiedzeń, w których obowiązkowy jest udział oskarżonego (art. 79 § 3), a w wypadku z art. 80 — rozprawy głównej. Gdy oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, wyznacza go prezes lub referendarz sądowy (art. 81 § 1).

Sprawy o jazdę po alkoholu, w których najczęściej pojawia się pytanie o obrońcę, opisujemy osobno na stronie o jeździe po alkoholu.

Po wyroku: siedem dni, potem czternaście

Terminy po wyroku są dwa i pierwszy jest krótki. W terminie zawitym 7 dni od daty ogłoszenia wyroku strona może złożyć na piśmie wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia; sporządzenie uzasadnienia z urzędu nie zwalnia od złożenia wniosku o jego doręczenie (art. 422 § 1).

Dopiero potem biegnie termin na apelację: 14 dni od daty doręczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 445 § 1). Apelacja wniesiona przed upływem terminu na wniosek o uzasadnienie wywołuje skutki tego wniosku i można ją uzupełnić w terminie czternastodniowym (§ 2).

Przy wyrokach sądu okręgowego działa dodatkowo przymus adwokacki: apelacja, która nie pochodzi od prokuratora, powinna być sporządzona i podpisana przez adwokata albo radcę prawnego (art. 446 § 1).

Na co zwrócić uwagę w sprawie karnej

Po pierwsze, składanie wyjaśnień „żeby wyjaśnić nieporozumienie”. Prawo do odmowy wyjaśnień i odmowy odpowiedzi na pytania przysługuje od początku (art. 300 § 1), a wyjaśnienia złożone bez znajomości akt trudno potem odwołać bez szkody dla wiarygodności.

Po drugie, niezgłoszenie żądania kontaktu z adwokatem. Kontakt umożliwia się na żądanie zatrzymanego (art. 245 § 1). Milczące oczekiwanie, że obrońca pojawi się sam, kosztuje najważniejsze godziny sprawy.

Po trzecie, przeoczenie siedmiu dni. Termin na wniosek o uzasadnienie jest zawity i biegnie od ogłoszenia wyroku, a nie od jego doręczenia (art. 422 § 1). Bez tego wniosku nie ma z czym iść do apelacji.

Po czwarte, rezygnacja z zażalenia na zatrzymanie po zwolnieniu. Zażalenie służy zbadaniu zasadności, legalności i prawidłowości zatrzymania (art. 246 § 1), a jego wynik bywa podstawą późniejszych roszczeń.

Jak wygląda praca z Kancelarią

Przy zatrzymaniu liczy się czas: adwokat ustala miejsce pobytu zatrzymanego, przystępuje do sprawy i uczestniczy w czynnościach z jego udziałem, a przy wniosku o tymczasowe aresztowanie przygotowuje stanowisko na posiedzenie aresztowe. W sprawach prowadzonych bez zatrzymania zaczynamy od ustalenia etapu postępowania i zakresu zarzutów. Warto skontaktować się z obrońcą przed pierwszym przesłuchaniem, aby omówić prawa procesowe i sposób postępowania od początku sprawy. Jeżeli postępowanie już się toczy, rozpoczynamy od samodzielnego zapoznania się z całością udostępnionych akt. Linię obrony ustalamy na podstawie akt oraz rozmowy z Klientem. W razie ograniczeń dostępu wskazujemy, czego jeszcze nie mogliśmy sprawdzić; pilne czynności podejmujemy z uwzględnieniem biegnących terminów.

Prosimy o wszystkie doręczone pisma: postanowienie o przedstawieniu zarzutów, wezwania i protokoły, postanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego, a w sprawach sądowych — akt oskarżenia i zawiadomienia o terminach. Jeżeli dokumentów nie ma, wystarczy data i miejsce czynności.

Adwokat składa wnioski dowodowe, zażalenia na postanowienia o środkach zapobiegawczych oraz wnioski o uchylenie albo zmianę aresztu, uczestniczy w przesłuchaniach i rozprawach, a po wyroku sporządza wniosek o uzasadnienie i apelację. W sprawach karnych rekomendujemy osobisty udział Klienta w rozprawie. O obowiązku stawiennictwa informujemy odrębnie, według przepisów i decyzji sądu. Reprezentujemy także pokrzywdzonych, w tym przy zawiadomieniu o przestępstwie i w roli oskarżyciela posiłkowego. Spotykamy się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 i w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Ile można być zatrzymanym bez postanowienia sądu?

Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie przekazano go do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie (art. 248 § 1 Kodeksu postępowania karnego). Po przekazaniu biegną kolejne 24 godziny na doręczenie albo ogłoszenie postanowienia o areszcie; bez tego również następuje zwolnienie (§ 2).

Czy zatrzymany ma prawo do rozmowy z adwokatem?

Tak, ale na żądanie. Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią z nimi rozmowę; w wyjątkowych wypadkach zatrzymujący może zastrzec swoją obecność przy rozmowie (art. 245 § 1).

Czy można odmówić składania wyjaśnień?

Tak. Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzanego poucza się między innymi o prawie do odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 300 § 1 Kodeksu postępowania karnego). Skorzystanie z tego prawa nie wymaga uzasadnienia.

Czy przesłuchanie odbędzie się bez obrońcy?

Może się odbyć. Na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy, ale ustawa stanowi wprost, że niestawiennictwo obrońcy nie tamuje przesłuchania (art. 301). Dlatego pierwsza decyzja dotyczy tego, czy w danym momencie w ogóle składać wyjaśnienia.

Na jak długo sąd może zastosować tymczasowe aresztowanie?

W postępowaniu przygotowawczym na okres nie dłuższy niż 3 miesiące (art. 263 § 1). Przedłużenie na wniosek prokuratora może objąć łącznie najwyżej 12 miesięcy (§ 2), a łączny okres aresztu do wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat (§ 3). To granice zasadnicze: w sytuacjach wskazanych w ustawie, na przykład przy szczególnej zawiłości sprawy albo celowym przewlekaniu postępowania przez oskarżonego, areszt ponad te okresy może przedłużyć sąd apelacyjny (§ 4 i 4b).

Kiedy przysługuje obrońca z urzędu?

Gdy oskarżony należycie wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1). Podstawą odmowy nie może być skorzystanie z nieodpłatnej pomocy prawnej. Niezależnie od sytuacji majątkowej obrońca jest obowiązkowy między innymi wobec oskarżonego, który nie ukończył 18 lat, jest głuchy, niemy lub niewidomy albo budzi uzasadnione wątpliwości co do poczytalności lub zdrowia psychicznego (art. 79), a także przed sądem okręgowym przy zarzucie zbrodni (art. 80).

Ile mam czasu na apelację od wyroku karnego?

Czternaście dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 445 § 1). Wcześniej trzeba jednak złożyć na piśmie wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia — w terminie zawitym 7 dni od ogłoszenia wyroku (art. 422 § 1).

Czy apelację muszę napisać przez adwokata?

Przy wyroku sądu okręgowego tak: apelacja, która nie pochodzi od prokuratora, powinna być sporządzona i podpisana przez adwokata albo radcę prawnego (art. 446 § 1 Kodeksu postępowania karnego). Przy wyrokach sądu rejonowego takiego wymogu nie ma, ale termin i wymagania formalne pozostają te same.

Kontakt

Jeżeli ktoś z Państwa bliskich został zatrzymany albo otrzymali Państwo wezwanie w charakterze podejrzanego, prosimy o kontakt bez zwlekania — terminy w tej sprawie liczy się w godzinach. Zapraszamy do Katowic lub do Zawiercia, telefon 535 204 359, sekretariat@oca.com.pl.