Zachowek — komu przysługuje, ile wynosi i jak go policzyć

Zachowek należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, i tylko tym, którzy dziedziczyliby po nim z ustawy. Rodzeństwu nie przysługuje. Wynosi połowę wartości udziału spadkowego, a dla małoletniego zstępnego i osoby trwale i całkowicie niezdolnej do pracy dwie trzecie (art. 991 § 1 kc). Roszczenie przedawnia się po pięciu latach. Niżej liczymy je na kwotach.

Komu przysługuje zachowek, a komu nie

Uprawnieni to zstępni spadkodawcy, czyli dzieci, wnuki i prawnuki, jego małżonek oraz rodzice, pod jednym warunkiem: musieliby być powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 kc). Rodzice mają to prawo dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie zostawił zstępnych, a wnuk tylko wtedy, gdy jego rodzic nie dożył otwarcia spadku albo jest traktowany tak, jakby nie dożył.

Testament nie jest warunkiem. Brak testamentu sam w sobie nie wyłącza roszczenia: roszczenie o zachowek może powstać również przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli spadkodawca rozdysponował majątek za życia, trzeba zbadać darowizny podlegające doliczeniu i ustalić, czy uprawniony otrzymał należny zachowek. Nie każda darowizna podlega doliczeniu, a odpowiedzialność osoby obdarowanej podlega ustawowym warunkom i ograniczeniom (art. 991 § 2, art. 993–995 oraz art. 1000–1001 kc).

Traci je też ten, kto został wydziedziczony (art. 1008 kc), uznany za niegodnego (art. 928 § 2 kc), zrzekł się dziedziczenia umową ze spadkodawcą (art. 1049 § 2 kc) albo, dziedzicząc, odrzucił spadek (art. 1020 kc). Przy ustalaniu udziału stanowiącego podstawę obliczenia uwzględnia się jednak niegodnych i odrzucających spadek, a pomija zrzekających się i wydziedziczonych (art. 992 kc).

Ile wynosi i jak go obliczyć — przykład na kwotach

Rachunek ma trzy kroki. Czysta wartość spadku: aktywa minus długi spadkowe, w tym koszty pogrzebu. Substrat zachowku: do czystej wartości dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne, a nie odejmuje zapisów zwykłych ani poleceń (art. 993 § 1 kc). Na końcu udział, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, mnożony przez jedną drugą albo dwie trzecie.

Przykład. Wdowiec zostawił dwoje dorosłych dzieci i testament, w którym do całego spadku powołał syna. Aktywa: mieszkanie warte 480 000 zł i 20 000 zł oszczędności. Długi: 40 000 zł kredytu i 20 000 zł kosztów pogrzebu, więc czysta wartość spadku wynosi 440 000 zł. Pięć lat przed śmiercią ojciec darował synowi działkę, dziś wartą 160 000 zł; dolicza się ją, bo od darowizny nie minęło dziesięć lat, a że obdarowany jest spadkobiercą, liczyłaby się nawet starsza. Substrat zachowku to 600 000 zł.

Córka przy dziedziczeniu ustawowym miałaby połowę spadku, więc jej udział liczony od substratu to 300 000 zł. Jest pełnoletnia i zdolna do pracy, więc jej zachowek to połowa tej kwoty: 150 000 zł. Gdyby w chwili śmierci ojca była małoletnia albo trwale i całkowicie niezdolna do pracy, w tym przykładzie zachowek wyniósłby 200 000 zł. Stan uprawnionego ocenia się na chwilę otwarcia spadku. Od żądania 150 000 zł opłata od pozwu wyniesie 7 500 zł, a sprawę rozpozna sąd okręgowy.

Jakie darowizny dolicza się do podstawy obliczenia

Reguła jest szeroka: dolicza się darowizny spadkodawcy bez względu na to, komu je zrobił. Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych oraz darowizn sprzed więcej niż dziesięciu lat na rzecz osób, które nie są ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 kc). Tu tkwi częste nieporozumienie: dziesięcioletni limit nie dotyczy darowizn dla osób, które po śmierci darczyńcy dziedziczą albo mają prawo do zachowku, zwykle dzieci i małżonka. Mieszkanie przepisane córce dwadzieścia lat przed śmiercią nadal wchodzi do rachunku. Inaczej jest z wnukiem, którego rodzic żyje i dziedziczy: darowizna dla niego sprzed ponad dziesięciu lat do rachunku nie wchodzi (uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24).

Przy zachowku zstępnego pomija się darowizny z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych (art. 994 § 2 kc), a przy zachowku małżonka darowizny sprzed zawarcia małżeństwa (art. 994 § 3 kc). Wartość darowizny liczy się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 kc): mieszkanie warte w dniu darowizny 120 000 zł wchodzi do rachunku po dzisiejszej cenie, ale bez remontu zrobionego po darowiźnie. Darowiznę otrzymaną przez samego uprawnionego zalicza się na jego zachowek (art. 996 kc), a u dziecka lub wnuka także koszty jego wychowania i wykształcenia ponad przeciętną miarę (art. 997 § 1 kc).

Wydziedziczenie, zrzeczenie się i odrzucenie spadku

Wydziedziczenie to pozbawienie zachowku w testamencie. Wymaga jednej z trzech przyczyn: uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, wymierzonych w spadkodawcę lub jedną z najbliższych mu osób; albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy (art. 1008 kc). Przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009 kc), więc samo zdanie „wydziedziczam syna” nie działa. Bezskuteczne jest też wydziedziczenie po przebaczeniu (art. 1010 § 1 kc). Do tego zstępni wydziedziczonego dziecka mają własne prawo do zachowku, choćby wydziedziczony żył (art. 1011 kc): wydziedziczenie syna nie odbiera zachowku wnukom.

Trwale zamyka sprawę dopiero umowa. Od 22 maja 2023 r. Kodeks cywilny wprost dopuszcza zrzeczenie się dziedziczenia ograniczone do samego prawa do zachowku, w całości lub w części (art. 1048 § 2 kc); zawiera ją przyszły spadkodawca z uprawnionym za życia, w formie aktu notarialnego. Zrzeczenie obejmuje też zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej (art. 1049 § 1 kc). Osobna pułapka to odrzucenie spadku przez kogoś, kto dziedziczy: zostaje on wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył jego otwarcia (art. 1020 kc), a razem z tym traci zachowek. Boli to, gdy spadek jest pusty, ale majątek rozdano wcześniej w darowiznach. Inaczej, gdy spadek przypada z testamentu komuś innemu: oświadczenie pominiętego o odrzuceniu spadku z ustawy nie odbiera mu prawa do zachowku (uchwała Sądu Najwyższego z 23 października 2019 r., III CZP 23/19).

Raty, odroczenie i obniżenie — zmiany z 2023 roku

22 maja 2023 r. weszła w życie ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326), która przy okazji zmieniła przepisy o zachowku. Najważniejszy jest dodany wtedy art. 997¹ kc: obowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Wcześniej raty dawał tylko ogólny art. 320 kpc, stosowany w szczególnie uzasadnionych wypadkach, a obniżenie wyłącznie zarzut nadużycia prawa z art. 5 kc, który Sąd Najwyższy dopuszcza tylko w zupełnie wyjątkowych sytuacjach.

Granice są w samym przepisie. Terminy rat nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat; w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć zapłatę rat już wymagalnych albo wydłużyć ten okres, najwyżej do dziesięciu lat (art. 997¹ § 2 kc). Gdy okoliczności uzasadniające obniżenie ustaną, obowiązany na wniosek uprawnionego zwraca kwotę, o którą zachowek obniżono, ale zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia (art. 997¹ § 3 kc). Sąd nie zastosuje tego z urzędu: żądanie trzeba zgłosić i udowodnić.

Od kogo żądać zapłaty, w jakim terminie i przed którym sądem

Kolejności zobowiązanych nie wolno odwracać. Najpierw spadkobierca (art. 991 § 2 kc). Jeżeli od niego zachowku uzyskać się nie da, odpowiada osoba, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny (art. 999¹ kc). Dopiero na końcu obdarowany, i tylko w granicach wzbogacenia (art. 1000 § 1 kc); może się zwolnić, wydając darowany przedmiot (art. 1000 § 3 kc). Wśród kilku obdarowanych wcześniejszy odpowiada dopiero po późniejszym (art. 1001 § 1 kc).

Roszczenie przeciwko spadkobiercy przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 kc), a przeciwko obdarowanemu i zapisobiercy windykacyjnemu po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci (art. 1007 § 2 kc). Powództwo wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy miejsca tego w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca położenia majątku spadkowego (art. 39 kpc). Decyduje więc spadkodawca, a nie miejsce zamieszkania powoda; sprawy prowadzimy przed sądami w całej Polsce. Sąd okręgowy rozpoznaje sprawę, gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł; do tej kwoty włącznie właściwy jest rejonowy (art. 17 pkt 4 kpc, próg podniesiony z 75 000 zł od 1 lipca 2023 r.).

Jeżeli spadkodawca mieszkał w rejonie naszej filii w Zawierciu, obowiązuje podział, który zaskakuje: gminy Zawiercie, Poręba, Łazy, Ogrodzieniec, Pilica, Siewierz, Mierzęcice i Żarnowiec podlegają Sądowi Rejonowemu w Zawierciu i okręgowi Sądu Okręgowego w Sosnowcu, a Irządze, Kroczyce, Szczekociny i Włodowice Sądowi Rejonowemu w Myszkowie i okręgowi Sądu Okręgowego w Częstochowie. Opłata od pozwu przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł wynosi 5 % tej wartości (art. 13 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Do 20 000 zł jest to opłata stała ustalana według wartości przedmiotu sporu, na przykład 1 000 zł przy wartości od 15 000 do 20 000 zł.

Na co zwrócić uwagę przy dochodzeniu zachowku

Po pierwsze, czekanie na uporządkowanie spraw spadkowych. Pięcioletni termin biegnie od ogłoszenia testamentu albo od śmierci spadkodawcy, a nie od dnia, w którym dowiedzieli się Państwo o darowiźnie sprzed lat. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku złożony przez samego uprawnionego przerywa ten bieg przy dziedziczeniu ustawowym (uchwała Sądu Najwyższego z 10 października 2013 r., III CZP 53/13), ale nie każda sprawa spadkowa daje taką ochronę, więc bezpieczniej nie czekać z pozwem.

Po drugie, pozew skierowany wyłącznie przeciwko spadkobiercy, gdy spadek jest pusty. Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada tylko do wartości stanu czynnego spadku (art. 1031 § 2 kc), więc zapłaty od niego się nie uzyska. Wtedy odpowiada obdarowany, w granicach wzbogacenia (art. 1000 § 1 kc), a termin wobec niego biegnie od śmierci spadkodawcy. Odwrotny błąd też kosztuje: kto pozwie samego obdarowanego i nie wykaże, że od spadkobiercy zapłaty uzyskać się nie da, przegra i zwróci przeciwnikowi koszty procesu.

Po trzecie, pozew bez wcześniejszego pisemnego wezwania do zapłaty. Roszczenie o zachowek staje się wymagalne po wezwaniu dłużnika (art. 455 kc). Orzecznictwo co do początkowej daty odsetek nie jest jednolite: sądy liczą je od wezwania, od doręczenia odpisu pozwu albo dopiero od wyroku, gdy wysokość zachowku była sporna. Wcześniejsze wezwanie z kwotą pozwala liczyć je najwcześniej.

Po czwarte, ugoda z ratami spisana na kartce. Rozłożenie zapłaty na lata bez ugody sądowej albo aktu notarialnego z poddaniem się egzekucji oznacza kolejny proces, gdy raty przestaną wpływać.

Po piąte, testament wydziedziczający bez podania przyczyny. Jej brak przesądza o bezskuteczności wydziedziczenia (art. 1009 kc), a nawet skuteczne wydziedziczenie dziecka nie odbiera zachowku jego zstępnym (art. 1011 kc).

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala datę śmierci i ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, krąg spadkobierców ustawowych, treść testamentu oraz to, co bywa pomijane: darowizny z ostatnich kilkunastu lat, umowy dożywocia i polisy ze wskazaniem uposażonego. Prosimy o akt zgonu, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, testament albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i dokumenty darowizn. Na tej podstawie liczymy substrat zachowku i wskazujemy pozycje, które wymagają dowodu albo opinii biegłego. Zakres analizy, formę przekazania wyników i dalsze czynności uzgadniamy z Klientem.

Adwokat przygotowuje wezwanie do zapłaty, a gdy nie przynosi ono skutku, pozew z wnioskami dowodowymi i wyceną. Po drugiej stronie przygotowujemy odpowiedź na pozew, w tym żądanie odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a wyjątkowo jego obniżenia na podstawie art. 997¹ kc, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Sprawdzamy też, czy roszczenie nie jest przedawnione i czy wcześniejsze darowizny nie pokryły już należnej kwoty. O potrzebie osobistego udziału Klienta, na przykład w przesłuchaniu stron, informujemy na podstawie wezwania oraz rodzaju czynności. Pozostałe czynności wykonujemy w granicach udzielonego umocowania.

Zajmujemy się również planowaniem za życia: umową o zrzeczenie się prawa do zachowku u notariusza, redakcją testamentu z wydziedziczeniem i wskazaniem przyczyny oraz umową o dożywocie. Ważna umowa dożywocia ma charakter odpłatny, dlatego wartości nieruchomości przekazanej w zamian za dożywotnie utrzymanie co do zasady nie dolicza się do podstawy zachowku jak darowizny (art. 908 § 1 i art. 993 § 1 kc). Trzeba jednak sprawdzić rzeczywistą treść umowy, zwłaszcza ewentualną pozorność (art. 83 kc). Darowizna z zastrzeżeniem służebności mieszkania nie staje się przez to umową dożywocia. Gdy do spadku wchodzi mieszkanie ze wspólności małżeńskiej, trzeba najpierw ustalić, co należało do zmarłego, co opisaliśmy na stronie o podziale majątku. Spotkania odbywają się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 oraz w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku?

Nie. Krąg uprawnionych zamyka się na zstępnych, małżonku i rodzicach spadkodawcy (art. 991 § 1 kc). Rodzeństwo, dziadkowie, siostrzeńcy i pasierbowie prawa do zachowku nie mają, nawet jeżeli w braku bliższych krewnych dziedziczyliby z ustawy.

Czy wnuki mają prawo do zachowku?

Tak, ale warunkowo. Wnuk ma prawo do zachowku, gdy jego rodzic nie dożył otwarcia spadku, został uznany za niegodnego albo, przy dziedziczeniu ustawowym, odrzucił spadek. Ma je także wtedy, gdy rodzic został skutecznie wydziedziczony, choćby żył (art. 1011 kc). Nie ma go, gdy o spadku rozstrzyga testament, a rodzic pominięty w testamencie odrzucił spadek z ustawy (uchwała Sądu Najwyższego z 23 października 2019 r., III CZP 23/19). Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje zwykle również zstępnych zrzekającego się (art. 1049 § 1 kc).

Czy należy mi się zachowek, jeżeli rodzice przepisali dom jednemu dziecku za życia?

Zwykle tak. Darowizny na rzecz dzieci dolicza się do podstawy obliczenia bez ograniczenia czasowego, więc pusty spadek nie oznacza braku roszczenia (art. 993 § 1 i art. 994 § 1 kc). Trzeba jednak zbadać, które darowizny podlegają doliczeniu i czy uprawniony nie otrzymał już należnego zachowku. Gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać zapłaty, roszczenie kieruje się przeciwko obdarowanemu, w granicach jego wzbogacenia (art. 1000 § 1 kc).

Ile mam czasu na dochodzenie zachowku?

Pięć lat. Wobec spadkobiercy termin biegnie od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 kc), a wobec obdarowanego i osoby, która otrzymała zapis windykacyjny, od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 kc). Przy dziedziczeniu ustawowym liczy się data śmierci.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Od 22 maja 2023 r. obowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia (art. 997¹ § 1 kc); przepis stosuje się także w sprawach wszczętych przed tą datą. Terminy rat nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może, na wniosek zobowiązanego, wydłużyć ten okres najwyżej do dziesięciu lat.

Czy od zachowku płaci się podatek?

Tak, nabycie tytułem zachowku podlega podatkowi od spadków i darowizn (art. 1 ust. 1 pkt 5 ustawy o podatku od spadków i darowizn). Najbliższa rodzina może skorzystać ze zwolnienia, ale musi zgłosić nabycie naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie sześciu miesięcy od otrzymania zachowku (art. 4a tej ustawy). Bez zgłoszenia zostaje opodatkowanie według stawek dla pierwszej grupy podatkowej. Od 7 stycznia 2026 r. spóźniony może wystąpić o przywrócenie terminu, jeżeli uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy (art. 4c tej ustawy).

Czy trzeba najpierw przeprowadzić sprawę spadkową?

Formalnie nie, w praktyce zwykle tak. Sąd musi ustalić, kto i w jakiej części dziedziczy, a najprostszym dowodem jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia. Samego zachowku dochodzi się natomiast niezależnie od tego, czy przeprowadzono dział spadku.

Kontakt

Jeżeli zostali Państwo pominięci w testamencie albo otrzymali wezwanie do zapłaty zachowku, zapraszamy na spotkanie w Katowicach lub w Zawierciu. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl.

Wróć do spraw Klientów indywidualnych