Służebność przesyłu — zapłata za słup, rurę i linię na działce
Za urządzenia przesyłowe na Państwa gruncie można żądać zapłaty z dwóch osobnych tytułów: wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu na przyszłość oraz wynagrodzenia za wcześniejsze bezumowne korzystanie z gruntu, w granicach przedawnienia. Wniosek o ustanowienie służebności kosztuje 100 zł, pozew o zapłatę za przeszłość — osobną opłatę zależną od kwoty. Możliwość uzyskania wynagrodzenia zależy między innymi od tytułu prawnego przedsiębiorcy, zakresu korzystania, zarzutu zasiedzenia i przedawnienia.
Czym jest to prawo i od kiedy w ogóle istnieje
Nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować albo jest właścicielem urządzeń doprowadzających lub odprowadzających płyny, parę, gaz i energię elektryczną albo urządzeń podobnych, na przykład telekomunikacyjnych, prawem korzystania z niej w oznaczonym zakresie, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń (art. 3051 Kodeksu cywilnego w związku z art. 49 § 1 kc). Przepisy art. 3051–3054 kc dodała ustawa z 30 maja 2008 r. (Dz.U. 2008 nr 116 poz. 731), a weszły w życie 3 sierpnia 2008 r. Ta data ma znaczenie dla oceny zarzutu zasiedzenia.
Od służebności gruntowej odróżnia to prawo brak nieruchomości władnącej: przysługuje przedsiębiorcy, a nie właścicielowi sąsiedniej działki. Przechodzi na nabywcę przedsiębiorstwa lub samych urządzeń i wygasa najpóźniej z zakończeniem likwidacji przedsiębiorstwa; po wygaśnięciu przedsiębiorca ma urządzenia usunąć, a gdyby powodowało to nadmierne trudności lub koszty — naprawić szkodę (art. 3053 § 1–3 kc). Dopóki służebności nie ustanowiono, przedsiębiorca zwykle korzysta z gruntu bez tytułu prawnego — chyba że ma umowę z właścicielem albo decyzję administracyjną, o czym niżej. To nie to samo co służebność, choć z okna kuchennego wygląda identycznie.
Dwa roszczenia, które nagminnie się myli
Wynagrodzenie za ustanowienie służebności (art. 3052 § 2 kc) płaci się za trwałe obciążenie nieruchomości na przyszłość, zwykle jednorazowo. Właściciel może go żądać wtedy, gdy przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna do korzystania z urządzeń.
Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie (art. 224–225 w związku z art. 230 kc) dotyczy przeszłości: okresu, w którym przedsiębiorca korzystał z gruntu bez jakiegokolwiek tytułu. Termin przedawnienia tego wynagrodzenia ustala się odrębnie dla konkretnego roszczenia. Trzeba uwzględnić ogólny termin sześcioletni, termin trzyletni dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą (art. 118 kc), przepisy dotyczące zwrotu rzeczy (art. 229 kc) i przepisy przejściowe.
Oba trzeba zgłosić osobno, bo ustanowienie służebności rozstrzyga o tym, co będzie, i nie rozlicza tego, co było. W uchwale składu siedmiu sędziów z 3 kwietnia 2024 r., III CZP 103/22, Sąd Najwyższy przyjął, że utrata własności rzeczy wskutek zasiedzenia nie powoduje wygaśnięcia roszczenia byłego właściciela o wynagrodzenie za okres poprzedzający upływ terminu zasiedzenia. Uchwała dotyczyła utraty własności. Zastosowanie jej argumentacji do zasiedzenia służebności przesyłu wymaga uzasadnienia i napotyka odmienną uchwałę Sądu Najwyższego z 30 listopada 2016 r., III CZP 77/16; nowsza uchwała ten pogląd krytykuje, ale go wprost nie uchyla. Trzecie żądanie, usunięcia urządzeń, opiera się na art. 222 § 2 kc, ale sądy uwzględniają je rzadko: przedsiębiorca podnosi nadużycie prawa (art. 5 kc), a sąd waży znaczenie odcinka sieci i koszt jej przełożenia.
Zasiedzenie służebności przesyłu. Najmocniejszy zarzut przedsiębiorcy
Służebność można nabyć przez zasiedzenie tylko wtedy, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia; poza tym stosuje się odpowiednio przepisy o zasiedzeniu własności (art. 292 kc). Terminy są więc te same: 20 lat przy dobrej wierze i 30 lat przy złej (art. 172 kc). Przedsiębiorca, który wszedł na cudzy grunt bez umowy i bez decyzji administracyjnej, jest zwykle posiadaczem w złej wierze, co przesuwa termin na trzydzieści lat.
Do własnego posiadania przedsiębiorca dolicza posiadanie poprzedników (art. 176 kc), sięgając aż do przedsiębiorstw państwowych i Skarbu Państwa. Musi jednak wykazać, że doszło do przeniesienia posiadania. Ogólne powołanie się na kolejne przekształcenia branży energetycznej nie wystarcza, trzeba przedstawić dokumenty następstwa, a materiał dowodowy przedsiębiorcy bywa w tym miejscu dziurawy.
Przez kilkanaście lat orzecznictwo pozwalało doliczać także okres sprzed 3 sierpnia 2008 r., uznając, że przedsiębiorca mógł wcześniej zasiedzieć służebność odpowiadającą treści służebności przesyłu (uchwały Sądu Najwyższego z 7 października 2008 r., III CZP 89/08, i z 22 maja 2013 r., III CZP 18/13). Wyłom zrobiło postanowienie Sądu Najwyższego z 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22: Sąd odmówił w nim podjęcia uchwały, a w uzasadnieniu uznał, że przed tą datą termin zasiedzenia takiej służebności biec nie mógł. Do postanowienia zgłoszono zdanie odrębne. Zasiedzenie własności nieruchomości rządzi się innymi regułami i opisujemy je na stronie o zasiedzeniu nieruchomości.
Wyrok Trybunału z grudnia 2025 r. i orzeczenia z 2026 roku
2 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł w sprawie P 10/16, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 kc — rozumiany tak, że dopuszcza nabycie przez zasiedzenie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. — jest niezgodny z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz z art. 2 Konstytucji. Zgłoszono dwa zdania odrębne.
Rzecz w tym, że wyroku nie ogłoszono w Dzienniku Ustaw i do dziś tam nie figuruje. Według Konstytucji orzeczenie Trybunału wchodzi w życie z dniem ogłoszenia (art. 190 ust. 3), a od tej chwili liczy się trzymiesięczny termin na skargę o wznowienie postępowania (art. 4011 i art. 407 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego). Trybunał uważa jednak, że skutki jego wyroków nie zależą od publikacji, a Sąd Najwyższy uwzględnił wyrok P 10/16 jeszcze przed jego ogłoszeniem. Wyrok P 10/16 może mieć znaczenie dla oceny spraw dotyczących zasiedzenia służebności, ale nie oznacza automatycznej możliwości wznowienia każdej zakończonej sprawy. Przeciwny argument wynika z uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2009 r., III PZP 2/09, dotyczącej wyroków interpretacyjnych. Przed podjęciem czynności trzeba zbadać treść wcześniejszego orzeczenia, podstawę wznowienia, status publikacji wyroku Trybunału oraz termin. Podstawy roszczenia oceniamy na podstawie stanu prawnego, dokumentów i aktualnego orzecznictwa, z uwzględnieniem występujących rozbieżności.
Linia orzecznicza przesuwa się jednak niezależnie od Trybunału. Postępowanie przed powiększonym składem Sądu Najwyższego w sprawie III CZP 9/25, które miało ujednolicić wykładnię, umorzono po cofnięciu skargi kasacyjnej. W postanowieniu z 19 marca 2026 r., II CSKP 1045/24, Sąd Najwyższy opowiedział się natomiast za poglądem, że przed 3 sierpnia 2008 r. termin zasiedzenia biec nie mógł. Przy takiej wykładni najwcześniejsze zasiedzenie w dobrej wierze przypada na sierpień 2028 r., a w złej wierze na sierpień 2038 r.
Decyzje wywłaszczeniowe z lat PRL. Co trzeba sprawdzić
Artykuł 35 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. nr 17 poz. 70) pozwalał organom, instytucjom i przedsiębiorstwom państwowym zakładać na cudzych nieruchomościach przewody i urządzenia przesyłowe za zezwoleniem prezydium powiatowej rady narodowej. Ustęp 2 dawał prawo dostępu w celu konserwacji, a odszkodowanie za straty przyznawano w odrębnym trybie (art. 36). Nazywa się to małym wywłaszczeniem i w rejonie uprzemysłowionym dotyczy bardzo wielu działek.
Skutki są dwustronne. Taka decyzja daje przedsiębiorcy trwały tytuł prawny do korzystania z nieruchomości w zakresie w niej określonym, skuteczny także wobec kolejnych właścicieli, więc w tym zakresie nie przysługuje ani żądanie ustanowienia służebności, ani zapłata za bezumowne korzystanie. Z drugiej strony uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13, stwierdza wprost, że wykonywanie uprawnień w zakresie wynikającym z takiej decyzji nie prowadzi do nabycia służebności przez zasiedzenie.
Dlatego najpierw ustalamy w starostwie i w archiwum państwowym, czy decyzja istnieje i co obejmowała. Jeżeli urządzenia wykraczają poza jej zakres albo dołożono ich później, roszczenia w tej części pozostają. Od 1985 r. taki sam tryb przewidywał art. 70 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, a dzisiejszym odpowiednikiem jest decyzja starosty o ograniczeniu sposobu korzystania z nieruchomości (art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami).
Umowa u notariusza albo sąd. Wynagrodzenie i opłaty
Zaczyna się od pisma do przedsiębiorcy z wezwaniem do zawarcia umowy. Bywa ona szybsza od procesu, ale oświadczenie właściciela ustanawiającego służebność wymaga formy aktu notarialnego (art. 245 § 2 kc). Gdy przedsiębiorca odmawia albo proponuje kwotę oderwaną od wyceny, pozostaje sąd.
Sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym przed sądem rejonowym miejsca położenia nieruchomości (art. 606 i art. 507 kpc). Opłata od wniosku to 100 zł jako opłata od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych); nie stosuje się tu opłaty przewidzianej dla drogi koniecznej. Dochodzi 17 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, zaliczka na biegłego oraz 200 zł za wpis do księgi wieczystej (art. 42 ust. 1 uksc). Sąd co do zasady przeprowadza oględziny nieruchomości (art. 626 § 2 w związku z § 3 kpc). Dla nieruchomości w Katowicach właściwe są sądy rejonowe Katowice-Wschód i Katowice-Zachód. W rejonie naszej filii w Zawierciu orzeka Sąd Rejonowy w Zawierciu dla gmin Zawiercie, Poręba, Łazy, Ogrodzieniec, Pilica, Siewierz, Mierzęcice i Żarnowiec, a Sąd Rejonowy w Myszkowie dla gmin Irządze, Kroczyce, Szczekociny i Włodowice.
Wysokość wynagrodzenia ustala biegły rzeczoznawca majątkowy; urzędowego cennika nie ma. Biegły bierze pod uwagę pas eksploatacyjny potrzebny do obsługi urządzeń, szerszą strefę oddziaływania z zakazem zabudowy i nasadzeń, stopień współkorzystania z gruntu oraz trwałe obniżenie wartości nieruchomości. Ten ostatni składnik bywa największy i o niego toczy się realny spór.
Na co zwrócić uwagę przy urządzeniach przesyłowych
Po pierwsze, jedno roszczenie zamiast dwóch. Wniosek o ustanowienie służebności bez osobnego żądania zapłaty za przeszłość nie obejmuje wynagrodzenia za wcześniejsze korzystanie z gruntu.
Po drugie, podpisanie umowy przygotowanej przez przedsiębiorcę. Takie wzory zawierają zwykle zrzeczenie się wszelkich dalszych roszczeń, w tym za okres wsteczny i za obniżenie wartości, a proponowana kwota bywa liczona wyłącznie od rzutu urządzenia na grunt.
Po trzecie, zwłoka. Przedawnienie biegnie, a każdy rok zwłoki może skrócić okres, za który da się uzyskać wynagrodzenie. Bieg przerywa dopiero czynność przed sądem albo uznanie roszczenia (art. 123 § 1 kc). Pisma do zakładu przedawnienia nie zatrzymują.
Po czwarte, niesprawdzone archiwum. Decyzja z art. 35 ustawy z 1958 r., o której właściciel nie wiedział, potrafi zamknąć sprawę na pierwszej rozprawie. Lepiej znaleźć ją przed złożeniem wniosku niż po opłaceniu opinii biegłego.
Po piąte, sprzedaż działki bez uregulowania roszczeń. Sprzedaż nieruchomości sama w sobie nie przenosi na kupującego wierzytelności sprzedawcy za wcześniejsze korzystanie z gruntu. Ich przelew należy uregulować odrębnie i precyzyjnie określić objęte nim roszczenia.
Jak wygląda praca z Kancelarią
Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala, jakie urządzenia stoją na działce, kiedy je posadowiono, kto jest ich obecnym właścicielem i czy w księdze wieczystej figuruje jakikolwiek wpis. Prosimy o odpis z księgi wieczystej, wypis i wyrys z ewidencji gruntów, zdjęcia urządzeń, dotychczasową korespondencję z zakładem oraz dokumenty z okresu budowy sieci, jeżeli zachowały się w rodzinie. W razie potrzeby sięgamy do dokumentów archiwalnych, dokumentacji urządzeń i wcześniejszych rozstrzygnięć, w tym decyzji dotyczących nieruchomości. Zakres poszukiwań zależy od konkretnej sprawy.
Ustalamy, czy istnieją podstawy ustanowienia służebności za wynagrodzeniem oraz odrębnie żądania zapłaty za wcześniejsze korzystanie z nieruchomości. Adwokat przygotowuje wezwanie do zawarcia umowy, a po jego bezskuteczności wniosek o ustanowienie służebności wraz z żądaniem wynagrodzenia oraz, jeżeli są ku temu podstawy, osobne żądanie zapłaty za bezumowne korzystanie za okres nieprzedawniony. Badamy podnoszone przez przedsiębiorcę zarzuty, w tym zasiedzenie i dobrą wiarę, oraz przedstawiamy stanowisko oparte na dokumentach i okolicznościach sprawy, także co do daty początku posiadania i ciągu przeniesień posiadania między poprzednikami prawnymi przedsiębiorcy. Opiniujemy też projekty umów i ugód przed podpisaniem, ze szczególną uwagą na klauzule zrzeczenia się roszczeń. O potrzebie osobistego udziału Klienta, na przykład w przesłuchaniu, informujemy na podstawie wezwania oraz rodzaju czynności. Udział w oględzinach z biegłym uzgadniamy stosownie do potrzeb sprawy. Pozostałe czynności wykonujemy w granicach udzielonego umocowania.
Spotkania odbywają się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 oraz w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Sprawy prowadzimy przed sądami w całej Polsce. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.
Pytania i odpowiedzi
Ile pieniędzy dostanę za słup na działce?
Cennika nie ma, bo wynagrodzenie liczy się od konkretnej działki. Biegły wycenia pas potrzebny do obsługi urządzeń, strefę, w której nie wolno budować i sadzić, stopień, w jakim mimo wszystko można z gruntu korzystać, oraz trwały spadek wartości nieruchomości. Najwyższe kwoty padają tam, gdzie linia przecina teren budowlany, bo obciążenie odbiera wtedy działce jej realne przeznaczenie.
Ile lat wstecz mogę żądać zapłaty?
To zależy od konkretnego roszczenia, bo termin przedawnienia ustala się dla niego odrębnie. Trzeba uwzględnić ogólny termin sześcioletni, termin trzyletni dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą (art. 118 kc), przepisy dotyczące zwrotu rzeczy (art. 229 kc) i przepisy przejściowe. Pismo wysłane do zakładu energetycznego przedawnienia nie przerywa, robi to dopiero czynność przed sądem albo uznanie roszczenia.
Czy zakład energetyczny zasiedział już moją działkę?
Zasiedzieć może służebność, a nie własność działki, i wymaga to 20 lat posiadania w dobrej wierze albo 30 lat w złej (art. 292 w związku z art. 172 kc). Kluczowe jest, od kiedy liczy się ten termin: jeżeli dopiero od 3 sierpnia 2008 r., jak przyjął Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 marca 2026 r., II CSKP 1045/24, to zasiedzenie jeszcze nie nastąpiło: w dobrej wierze najwcześniej w sierpniu 2028 r., w złej — w sierpniu 2038 r. Przedsiębiorca musi ponadto udowodnić dokumentami ciągłość przeniesienia posiadania.
Czy mogę żądać przeniesienia słupa poza działkę?
Formalnie tak, na podstawie art. 222 § 2 kc, ale sądy uwzględniają takie żądania rzadko. Przedsiębiorca podnosi zarzut nadużycia prawa (art. 5 kc), a sąd porównuje koszt przełożenia sieci z wartością nieruchomości i bada, ilu odbiorców zasila sporny odcinek. Realniejszym celem jest zwykle ustanowienie odpłatnej służebności o precyzyjnie wyznaczonym przebiegu.
Ile kosztuje sprawa o służebność przesyłu?
Opłata od wniosku o ustanowienie służebności wynosi 100 zł (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), do tego 17 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Pozew o zapłatę za bezumowne korzystanie to osobna sprawa i osobna opłata: przy żądaniu powyżej 20 000 zł wynosi 5 % dochodzonej kwoty (art. 13 tej ustawy). Największą pozycją bywa zaliczka na opinię biegłego rzeczoznawcy. Wniosek o wpis służebności do księgi wieczystej (200 zł) może złożyć właściciel albo przedsiębiorca. Kto nie jest w stanie ponieść kosztów, składa wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
Do którego sądu składa się wniosek?
Do sądu rejonowego miejsca położenia nieruchomości, w postępowaniu nieprocesowym (art. 606 i art. 507 kpc). Nie decyduje więc siedziba spółki energetycznej ani Państwa miejsce zamieszkania. Dla działki w gminie Kroczyce czy Szczekociny właściwy będzie Sąd Rejonowy w Myszkowie, a nie w Zawierciu, mimo że obie gminy leżą w powiecie zawierciańskim. Pozew o zapłatę za bezumowne korzystanie również składa się w sądzie miejsca położenia nieruchomości (art. 38 § 1 pkt 4 kpc), a przy żądaniu powyżej 100 000 zł — w sądzie okręgowym (art. 17 pkt 4 kpc).
Kupiłem działkę już ze słupem. Czy mam jakiekolwiek roszczenia?
Żądanie ustanowienia służebności i zapłaty za dalsze korzystanie z gruntu przysługuje Państwu jako aktualnemu właścicielowi. Zapłata za okres sprzed zakupu należy się co do zasady poprzedniemu właścicielowi. Sprzedaż nieruchomości sama w sobie nie przenosi tej wierzytelności na kupującego; jej przelew należy uregulować odrębnie i precyzyjnie określić objęte nim roszczenia. Warto też wiedzieć, że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni przed służebnością przesyłu, nawet gdy nie była wpisana (art. 7 pkt 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece).
Przegrałem już sprawę o zasiedzenie. Czy da się coś zrobić?
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, może być podstawą skargi o wznowienie postępowania (art. 4011 kpc), ale ta droga jest sporna. Wyrok nie uchylił przepisu, tylko zakwestionował sposób jego rozumienia, a Sąd Najwyższy od 2009 r. przyjmuje, że takie wyroki wznowienia nie otwierają (uchwała składu siedmiu sędziów z 17 grudnia 2009 r., III PZP 2/09). Trybunał uznał to stanowisko za niekonstytucyjne w wyroku z 3 grudnia 2025 r., SK 17/18, ale ani ten wyrok, ani wyrok P 10/16 nie zostały dotąd ogłoszone w Dzienniku Ustaw. Trzymiesięczny termin na skargę liczy się od wejścia orzeczenia Trybunału w życie (art. 407 § 2 kpc), a więc według Konstytucji od ogłoszenia; nie można jednak wykluczyć, że sąd policzy go od dnia wydania wyroku. Nie oznacza to automatycznej możliwości wznowienia każdej zakończonej sprawy. Przed podjęciem czynności trzeba zbadać treść wcześniejszego orzeczenia, podstawę wznowienia, status publikacji wyroku Trybunału oraz termin. Po dziesięciu latach od uprawomocnienia się postanowienia wznowienia żądać już nie można (art. 408 kpc), chyba że właściciel nie brał udziału w sprawie.
Kontakt
Jeżeli przez Państwa działkę biegnie linia energetyczna, gazociąg albo wodociąg, a nikt za to nigdy nie zapłacił, zapraszamy na spotkanie w Katowicach lub w Zawierciu. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl.