Władza rodzicielska i kontakty z dzieckiem poza rozwodem

Władza rodzicielska i kontakty to dwie odrębne instytucje. Pozbawienie władzy nie odbiera prawa do kontaktów (art. 113 § 1 kro). Obie sprawy rozstrzyga sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy według miejsca zamieszkania dziecka. Opłata od wniosku wynosi 100 zł. Poniżej: co orzeka sąd, ile to trwa i co zrobić, gdy postanowienie nie jest wykonywane.

Władza rodzicielska a kontakty z dzieckiem — dwie odrębne sprawy

Władza rodzicielska obejmuje w szczególności pieczę nad osobą i majątkiem dziecka i jego wychowanie (art. 95 § 1 kro) oraz przedstawicielstwo ustawowe (art. 98 § 1 kro), i trwa do pełnoletności dziecka (art. 92 kro). Kontakty to co innego: przebywanie z dzieckiem, spotkania, zabieranie go poza miejsce stałego pobytu, rozmowy telefoniczne i korespondencja (art. 113 § 2 kro).

Ustawa mówi to wprost: kontakty przysługują niezależnie od władzy rodzicielskiej (art. 113 § 1 kro). Rodzic pozbawiony władzy nadal ma prawo i obowiązek widywać dziecko. Ograniczenie spotkań wymaga osobnego rozstrzygnięcia i środka takiego jak w art. 113² § 2 kro (katalog jest przykładowy): spotkania w obecności drugiego rodzica lub kuratora, zakaz zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, ograniczenie kontaktu do rozmów na odległość. Zakaz wymaga ustalenia, że kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają (art. 113³ kro).

Stąd praktyczny wniosek. Żądanie „pozbawienia praw rodzicielskich” (to określenie potoczne, ustawa mówi o władzy) nie rozwiąże problemu uciążliwych spotkań, a zakaz kontaktów nie odbierze drugiemu rodzicowi prawa do współdecydowania o szkole dziecka. Potrzebne są dwa żądania, sformułowane osobno.

Sprawa poza rozwodem: kto składa wniosek, do którego sądu i za ile

Rodzice, którzy nie byli małżeństwem, nie mają wyroku, który cokolwiek by uregulował. Władza rodzicielska przysługuje wtedy obojgu z mocy prawa: ojciec, który uznał ojcostwo, ma ją w takim samym zakresie co matka (art. 93 § 1 kro). Rodzic może złożyć wniosek o rozstrzygnięcie o władzy albo o kontaktach, a sąd opiekuńczy może też wszcząć postępowanie z urzędu (art. 570 kpc); świadczenia na dziecko to trzecia sprawa, opisana na stronie o alimentach.

Sądem opiekuńczym jest sąd rodzinny (art. 568 kpc), a właściwy miejscowo sąd miejsca zamieszkania dziecka (art. 569 § 1 kpc). W Katowicach sprawy rodzinne z obszaru obu sądów rejonowych prowadzi V Wydział Rodzinny i Nieletnich Sądu Rejonowego Katowice-Zachód przy ul. Warszawskiej 45; Sąd Rejonowy Katowice-Wschód wydziału rodzinnego nie ma. W rejonie naszej filii w Zawierciu dla Zawiercia, Poręby, Łaz, Ogrodzieńca, Pilicy, Siewierza, Mierzęcic i Żarnowca właściwy jest III Wydział Rodzinny i Nieletnich Sądu Rejonowego w Zawierciu, ul. Leśna 4. Irządze, Kroczyce, Szczekociny i Włodowice, mimo powiatu zawierciańskiego, podlegają Sądowi Rejonowemu w Myszkowie.

Opłata wynosi 100 zł (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych): tyle samo od wniosku o ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy, o uregulowanie kontaktów i o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka. Poradniki podające 40 zł opisują stan sprzed nowelizacji z 2019 r. Wniosek o zabezpieczenie zgłoszony w samym wniosku wszczynającym sprawę jest wolny od opłaty (art. 95 ust. 1 pkt 1 tej ustawy); składany osobno, już w toku sprawy, albo dotyczący zmiany lub uchylenia zabezpieczenia kosztuje 100 zł (art. 68 pkt 1).

Ograniczenie, zawieszenie i pozbawienie — co je różni

Ograniczenie ma dwie różne podstawy i to jest źródło większości nieporozumień. Pierwsza: rodzice żyją w rozłączeniu, a sąd, zamiast rozstrzygać o wspólnym wykonywaniu władzy, może — jeżeli dobro dziecka za tym przemawia — powierzyć jej wykonywanie jednemu z nich, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień wobec osoby dziecka (art. 107 § 2 kro). To nie jest kara ani ocena rodzica, tylko rozdzielenie ról. Druga podstawa: dobro dziecka jest zagrożone i sąd wydaje zarządzenia z art. 109 kro, od zobowiązania rodziców do pracy z asystentem rodziny, przez nadzór kuratora, po umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej.

Zawieszenie dotyczy przeszkody przemijającej, po której można się spodziewać powrotu do wykonywania władzy: długiego leczenia, pobytu za granicą bez możliwości sprawowania pieczy. Sąd uchyla je, gdy przyczyna odpadnie (art. 110 kro).

Pozbawienie wymaga trwałej przeszkody, nadużywania władzy albo rażącego zaniedbywania obowiązków wobec dziecka (art. 111 § 1 kro). Sąd może też pozbawić władzy, gdy mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem (art. 111 § 1a kro). Po ustaniu przyczyny władzę można przywrócić (art. 111 § 2 kro).

Istotne sprawy dziecka: paszport, wyjazd, szkoła, leczenie

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska w danym zakresie, o istotnych sprawach dziecka rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 kro). Sąd nie mediuje i nie doradza. Wydaje postanowienie, które zastępuje zgodę rodzica odmawiającego.

Najczęstszy przykład to paszport. Wydanie dokumentu paszportowego dziecku wymaga zgody matki i ojca; wyraża się ją na wniosku paszportowym, na piśmie z podpisem poświadczonym przez organ paszportowy lub notariusza albo elektronicznie, a gdy rodzice się nie zgadzają lub zgody jednego z nich nie da się uzyskać, zastępuje ją orzeczenie sądu rodzinnego (art. 43 ust. 1, 3 i 5 ustawy z 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych). Zgoda rodzica pozbawionego władzy rodzicielskiej albo z władzą zawieszoną lub ograniczoną w tym zakresie nie jest wymagana (art. 43 ust. 2 pkt 1). Istotną sprawą dziecka może być także wybór szkoły, istotna decyzja dotycząca leczenia, zmiana miejsca pobytu albo wyjazd za granicę wymagający wspólnej decyzji. Nie każdy zabieg ani wyjazd ma jednak taki sam charakter, a zakres uprawnień każdego z rodziców wynika z treści orzeczenia.

Wniosek dotyczy jednej, konkretnej sprawy: zezwolenia na złożenie wniosku paszportowego albo na wyjazd w oznaczonym terminie i do oznaczonego kraju. Warto składać go z wyprzedzeniem, a przy bliskim terminie wyjazdu dołączyć wniosek o zabezpieczenie; zgłoszony w piśmie wszczynającym sprawę nie podlega osobnej opłacie.

Piecza naprzemienna, opinia OZSS i czas trwania sprawy

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie definiuje pieczy naprzemiennej. Kodeks postępowania cywilnego wspomina o niej tylko pośrednio, w dwóch przepisach: chodzi o orzeczenie, w którym sąd określił, że dziecko będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach (art. 582¹ § 4 i art. 598²² kpc). O sposobie sprawowania pieczy sąd rozstrzyga z uwzględnieniem dobra dziecka i okoliczności rodzinnych, a piecza naprzemienna nie jest automatycznym następstwem wniosku jednego z rodziców. W praktyce sąd bierze pod uwagę między innymi zdolność rodziców do współdziałania, odległość między domami i wiek dziecka. Trwają prace legislacyjne nad wprowadzeniem do Kodeksu pojęcia pieczy współdzielonej; we wrześniu 2026 r. nie jest to jeszcze obowiązujące prawo.

Przy sporze sąd zwykle dopuszcza dowód z opinii opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów. Zespoły działają przy sądach okręgowych, w tym w Katowicach, Sosnowcu i Częstochowie (ustawa z 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów). Na badanie i opinię można oczekiwać kilka miesięcy, a w bardziej obciążonych zespołach dłużej. Zakres opinii i potrzeba jej uzupełnienia wpływają na czas sprawy.

Sąd wysłucha także dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości (art. 216¹ i art. 576 § 2 kpc), i może skierować rodziców do mediacji (art. 570² kpc). Rozstrzygnięcie nie jest ostateczne: sąd może zmienić orzeczenie o kontaktach, jeżeli wymaga tego dobro dziecka (art. 113⁵ kro), a na tej samej przesłance orzeczenie o władzy rodzicielskiej zawarte w wyroku rozwodowym, o separacji, o unieważnieniu małżeństwa albo ustalającym pochodzenie dziecka (art. 106 kro).

Gdy drugi rodzic nie wykonuje postanowienia o kontaktach

To najczęstszy problem po zakończeniu sprawy i osobne, dwuetapowe postępowanie. Etap pierwszy: sąd, uwzględniając sytuację majątkową zobowiązanego, zagrozi mu nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku (art. 598¹⁵ § 1 kpc). Przepis działa w obie strony. Tak samo można zagrozić rodzicowi uprawnionemu do kontaktu, który nie odbiera dziecka albo zwraca je po czasie (art. 598¹⁵ § 2 kpc).

Etap drugi: jeżeli naruszenia trwają mimo zagrożenia, sąd nakazuje zapłatę, ustalając kwotę stosownie do liczby naruszeń (art. 598¹⁶ § 1 kpc). Prawomocne postanowienie jest tytułem wykonawczym bez potrzeby nadawania klauzuli wykonalności, więc trafia wprost do komornika (art. 598¹⁶ § 4 kpc). Osobno można żądać zwrotu uzasadnionych wydatków na kontakt, który nie doszedł do skutku: biletów, paliwa, opłaconego noclegu (art. 598¹⁷ kpc).

Trzy szczegóły, o których niemal nikt nie pisze. Sąd nie działa tu z urzędu i każde kolejne postanowienie wymaga nowego wniosku (art. 598¹⁸ § 1 kpc). Do wniosku dołącza się odpis wykonalnego orzeczenia albo wykonalnej ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem (art. 598¹⁹ § 1 kpc). Jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od uprawomocnienia ostatniego postanowienia nie wpłynie kolejny wniosek, sąd umarza postępowanie (art. 598²⁰ kpc).

Na co zwrócić uwagę w sprawach o władzę rodzicielską i kontakty

Po pierwsze, zła kolejność. Gdy sprawa o rozwód jest w toku, nie można wszcząć odrębnego postępowania o władzę rodzicielską ani o kontakty; jedyną drogą jest wniosek o zabezpieczenie w sprawie rozwodowej (art. 445¹ § 1 kpc). Postępowanie wszczęte wcześniej sąd zawiesza z urzędu, a po prawomocnym wyroku rozwodowym umarza, jeżeli wyrok rozstrzygnął o władzy albo kontaktach (art. 445¹ § 2 kpc). Kto składa wniosek do sądu rejonowego tuż przed pozwem, doprowadza tylko do zawieszenia, a potem umorzenia własnej sprawy. O dzieciach w wyroku rozwodowym piszemy na stronie o rozwodzie i separacji.

Po drugie, postanowienie bez harmonogramu. Ogólny zapis „kontakty według uzgodnień rodziców” może utrudniać wykazanie naruszenia obowiązku, którego treści nikt nie zapisał. W razie konfliktu warto, by postanowienie wskazywało dni, godziny, miejsce odbioru i zwrotu dziecka, podział wakacji i świąt oraz sposób odwołania spotkania.

Po trzecie, brak żądania zagrożenia zapłatą już w sprawie o kontakty. Sąd może zawrzeć zagrożenie w samym postanowieniu, gdy istnieje uzasadniona obawa naruszenia obowiązków (art. 582¹ § 3 kpc). Kto tego nie żąda, po pierwszym niewydanym dziecku zaczyna dwuetapowy tryb od początku.

Po czwarte, brak dokumentacji naruszeń. Sąd ustala ich liczbę, a nie ogólne wrażenie. Potrzebny jest kalendarz z datami i godzinami, zachowane wiadomości od drugiego rodzica oraz rachunki za podróż, gdy kontakt się nie odbył.

Po piąte, półroczna przerwa. Jeżeli przez sześć miesięcy od uprawomocnienia się ostatniego postanowienia nie wpłynie kolejny wniosek dotyczący wykonania kontaktów, sąd umarza postępowanie (art. 598²⁰ kpc). Dalsze naruszenia wymagają wtedy oceny, jaki wniosek należy złożyć.

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala, czy istnieje już jakiekolwiek orzeczenie o władzy i kontaktach, kto dotychczas sprawował pieczę, jak wygląda tydzień dziecka i co konkretnie przestało działać. Prosimy o akt urodzenia dziecka, odpis wcześniejszego wyroku lub postanowienia, zapis korespondencji z drugim rodzicem oraz zestawienie terminów, w których kontakt się nie odbył. Na tej podstawie ustalamy, który wniosek złożyć, w jakiej kolejności i czego sąd będzie oczekiwał jako dowodu. Zakres analizy, formę przekazania wyników i dalsze czynności uzgadniamy z Klientem.

Adwokat przygotowuje wniosek o uregulowanie kontaktów wraz z harmonogramem, wniosek o zabezpieczenie, wniosek o ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej, a w sprawach wykonawczych wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty, o nakazanie zapłaty i o zwrot wydatków. Przygotowuje też Klienta do badania w opiniodawczym zespole sądowych specjalistów i zarzuty do opinii. O potrzebie osobistego udziału Klienta w rozprawie i w badaniu w zespole informujemy na podstawie wezwania oraz rodzaju czynności. Pozostałe czynności wykonujemy w granicach udzielonego umocowania.

Spotkania odbywają się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 oraz w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Sprawy prowadzimy przed sądami w całej Polsce. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Czy pozbawienie praw rodzicielskich odbiera prawo do kontaktów z dzieckiem?

Nie. Kontakty przysługują niezależnie od władzy rodzicielskiej, a rodzic jej pozbawiony nadal ma prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dzieckiem (art. 113 § 1 kro). Ograniczenie spotkań wymaga osobnego rozstrzygnięcia (art. 113² kro), a zakaz ustalenia, że kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają (art. 113³ kro). Samo określenie „pozbawienie praw rodzicielskich” jest zresztą potoczne; ustawa mówi o władzy rodzicielskiej.

Ile kosztuje wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem?

Sto złotych (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Tyle samo kosztuje wniosek o ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej oraz o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka. Poradniki podające 40 zł opisują stan sprzed nowelizacji z 2019 r. Doliczyć trzeba zaliczkę na opinię specjalistów, jeżeli sąd taki dowód dopuści.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie wydaje dziecka na kontakty?

Złożyć do sądu rejonowego wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie, dołączając odpis wykonalnego orzeczenia albo ugody (art. 598¹⁵ § 1 i art. 598¹⁹ § 1 kpc). Jeżeli naruszenia trwają mimo zagrożenia, kolejnym wnioskiem żąda się nakazania zapłaty; prawomocne postanowienie jest tytułem wykonawczym bez klauzuli (art. 598¹⁶ kpc). Każdy niezrealizowany termin warto zapisać z datą i godziną, bo sąd ustala kwotę według liczby naruszeń.

Co zrobić, gdy dziecko nie chce iść do drugiego rodzica?

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że nakazanie zapłaty jest niezgodne z Konstytucją w zakresie, w jakim obejmuje sytuacje, w których niewykonanie obowiązku wiąże się z zachowaniem dziecka niewywołanym przez osobę sprawującą nad nim pieczę (wyrok z 22 czerwca 2022 r., SK 3/20). Sąd bada więc, czy odmowa jest samodzielną decyzją dziecka, czy skutkiem postawy rodzica. Rodzic sprawujący pieczę powinien umieć wykazać, że dziecko na kontakt przygotował. Sąd Najwyższy przyjął, że niechęć dziecka wywołana zachowaniem obojga rodziców nie wyłącza nakazania zapłaty; udział drugiego rodzica w powstaniu tej niechęci może jedynie obniżyć sumę (uchwała z 3 października 2025 r., III CZP 20/25). Obowiązek przygotowania dziecka do spotkań wynika z samego orzeczenia albo ugody o kontaktach (uchwała z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 87/22).

Od ilu lat dziecko decyduje, z kim chce mieszkać?

Ustawa nie wskazuje żadnego wieku. Sąd wysłuchuje dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości, i w miarę możliwości uwzględnia jego rozsądne życzenia (art. 216¹ i art. 576 § 2 kpc). Zdanie dziecka jest jednym z dowodów, a nie rozstrzygnięciem, choć im dziecko starsze, tym większą ma wagę. Wysłuchanie odbywa się poza salą rozpraw, w przystosowanym pomieszczeniu, bez udziału rodziców i bez nagrywania, co do zasady tylko raz (art. 216¹ § 3 i art. 216² kpc).

Czy mogę wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody drugiego rodzica?

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, wyjazd za granicę może należeć do istotnych spraw dziecka i wtedy wymaga zgody obojga, a w razie sporu rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 § 2 kro). Nie każdy wyjazd ma jednak taki sam charakter. To samo dotyczy paszportu: potrzebna jest zgoda matki i ojca w formie przewidzianej ustawą, a gdy jedno z rodziców odmawia, zastępuje ją orzeczenie sądu (art. 43 ust. 1, 3 i 5 ustawy o dokumentach paszportowych); orzeczenie wystarcza na wydanie jednego dokumentu (art. 43 ust. 7). Gdy władza jednego rodzica została ograniczona, zakres jego uprawnień wynika z treści konkretnego orzeczenia, więc trzeba je przeczytać przed kupnem biletów.

Czy ojciec, który nie był mężem matki, ma władzę rodzicielską?

Tak, jeżeli jego ojcostwo zostało ustalone. Władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom niezależnie od tego, czy byli małżeństwem (art. 93 § 1 kro), a ojciec nabywa ją z chwilą uznania ojcostwa albo sądowego ustalenia ojcostwa. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może już w wyroku ustalającym pochodzenie dziecka orzec o zawieszeniu, ograniczeniu albo pozbawieniu tej władzy (art. 93 § 2 kro). Dopóki ojcostwo nie zostanie ustalone, władza rodzicielska mężczyźnie nie przysługuje.

Jak zmienić kontakty albo władzę rodzicielską ustalone w wyroku rozwodowym?

Wnioskiem do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka. Sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie o kontaktach, jeżeli wymaga tego dobro dziecka (art. 113⁵ kro), a na tej samej przesłance orzeczenie o władzy rodzicielskiej zawarte w wyroku rozwodowym (art. 106 kro). Przesłanką jest dobro dziecka, a nie wina drugiego rodzica. Opłata od wniosku wynosi 100 zł.

Kontakt

Jeżeli chcą Państwo uregulować kontakty, zmienić wcześniejsze orzeczenie albo doprowadzić do jego wykonania, zapraszamy na spotkanie w Katowicach lub w Zawierciu. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 albo pisząc na sekretariat@oca.com.pl. Warto przynieść wcześniejsze orzeczenie.

Wróć do spraw Klientów indywidualnych