Sprawy spadkowe: odrzucenie, stwierdzenie nabycia i dział spadku

W sprawach spadkowych najpierw liczy się termin. Na przyjęcie albo odrzucenie spadku mają Państwo sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedzieli się, że są spadkobiercą (art. 1015 § 1 kc). Milczenie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność za długi tylko do wartości aktywów spadku. Stwierdzenie nabycia i dział spadku terminu nie mają.

Sześć miesięcy na decyzję i co oznacza milczenie

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, czyli bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (w ustawie: przyjęcie proste), przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić (art. 1012 kc). Oświadczenie składa w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 kc). Przy dziedziczeniu z ustawy jest to zwykle dzień, w którym dowiedział się o śmierci bliskiej osoby.

Brak oświadczenia oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 kc). Za długi odpowiada się wtedy do wartości aktywów spadku ustalonej w wykazie albo spisie inwentarza (art. 1031 § 2 kc). Tak jest przy spadkach otwartych od 18 października 2015 r. Przy wcześniejszych milczenie oznaczało co do zasady przyjęcie proste.

Oświadczenie składa się przed notariuszem albo w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu składającego (art. 1018 § 3 kc, art. 640 § 1 kpc). Opłata sądowa to 100 zł (art. 49 ust. 1 pkt 4 uksc). Przy oświadczeniu u notariusza trzeba uwzględnić jego wynagrodzenie (taksa za tę czynność wynosi najwyżej 50 zł), należny VAT oraz koszty wypisów. Oświadczenia nie da się odwołać (art. 1018 § 2 kc). Od 15 listopada 2023 r. termin zachowuje już sam wniosek do sądu o odebranie oświadczenia, złożony przed jego upływem (art. 1015 § 1¹ kc).

Odrzucenie spadku z powodu długów: dzieci, wnuki i zgoda sądu

Kto odrzuca spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył jego otwarcia (art. 1020 kc). Udział dziecka zmarłego, które spadek odrzuciło, przypada jego dzieciom, a dalej wnukom (art. 931 § 2 kc). Gdy odrzucą wszyscy zstępni, spadek przypada małżonkowi i rodzicom zmarłego, a udział rodzica, który odrzucił, rodzeństwu zmarłego i jego dzieciom (art. 932 kc). Dlatego przy zadłużonym spadku oświadczenia składa po kolei cała rodzina. Każdy ma własne sześć miesięcy, liczone od dnia, w którym dowiedział się, że jest powołany. O odrzuceniu sąd spadku zawiadamia znane mu osoby, które wchodzą na miejsce odrzucającego (art. 643 kpc).

W imieniu małoletniego rodzic co do zasady potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 kro). Od 15 listopada 2023 r. nie potrzebuje go, gdy dziecko dziedziczy dlatego, że wcześniej spadek odrzucił rodzic, drugi rodzic z władzą rodzicielską się zgadza albo działają wspólnie, a spadek odrzucają też pozostali zstępni rodziców, na przykład rodzeństwo dziecka (art. 101 § 4 kro). Rodzic oświadcza te okoliczności pod rygorem odpowiedzialności karnej (art. 641 § 3¹ i § 3² kpc).

Gdy zezwolenie jest potrzebne, bieg terminu zawiesza się na czas sprawy w sądzie (art. 1015 § 1² kc). Po zezwoleniu trzeba jeszcze złożyć samo oświadczenie, w pozostałej części terminu.

Stwierdzenie nabycia spadku: u notariusza czy w sądzie

Wobec banku, urzędu czy kupującego mieszkanie prawa do spadku wykazuje się wyłącznie postanowieniem sądu albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 kc). Oba dokumenty mają ten sam skutek (art. 95j § 1 prawa o notariacie). Żadnego nie da się uzyskać wcześniej niż sześć miesięcy od śmierci, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia (art. 1026 kc).

U notariusza potrzebne jest zgodne żądanie wszystkich, którzy mogą dziedziczyć. Protokół dziedziczenia spisuje się z ich udziałem, choć każdy może wcześniej osobno potwierdzić jego projekt (art. 95b, 95c i 95ca prawa o notariacie). Notariusz odmówi, gdy kogoś brakuje, istnieje nieogłoszony testament albo nabycie już stwierdzono, i nie sporządzi aktu przy wątpliwościach co do spadkobierców lub udziałów (art. 95e). Taksa wynosi najwyżej 100 zł za protokół i 50 zł za akt (§ 10a rozporządzenia o taksie), do tego wypisy, VAT i 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

Przy sporze, braku zgody albo udziału kogoś z możliwych spadkobierców lub testamencie szczególnym zostaje sąd (art. 95a, 95b i 95e prawa o notariacie). Sąd bada z urzędu, kto dziedziczy, i orzeka po rozprawie (art. 669 i 670 kpc). Gdy spadkobierców nie da się ustalić, wzywa ich ogłoszeniem i czeka trzy miesiące (art. 672–676 kpc). Opłata od wniosku to 100 zł (art. 49 ust. 1 pkt 1 uksc) oraz 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

Dział spadku: mieszkanie, dom, spłaty i nakłady

Dział może nastąpić umową wszystkich spadkobierców albo postanowieniem sądu na żądanie któregokolwiek z nich (art. 1037 § 1 kc). Gdy w spadku jest nieruchomość, umowa wymaga aktu notarialnego (art. 1037 § 2 kc), a taksę liczy się od wartości całego dzielonego majątku. Przy mieszkaniu wartym 400 000 zł wynosi ona najwyżej 2 370 zł, do czego dochodzą VAT i koszty wypisów (§ 2 ust. 3 pkt 2 i § 3 pkt 5 rozporządzenia o taksie).

Wniosek do sądu kosztuje 500 zł, a ze zgodnym projektem działu 300 zł. Gdy dział łączy się ze zniesieniem współwłasności, jest to 1 000 zł albo 600 zł (art. 51 uksc). Sąd ustala skład i wartość spadku (art. 684 kpc) oraz rozlicza posiadanie, pożytki, nakłady i spłacone długi spadkowe (art. 686 kpc). Mieszkanie, którego nie da się podzielić, sąd może przyznać jednemu spadkobiercy ze spłatą pozostałych albo zarządzić sprzedaż (art. 212 § 2 w zw. z art. 1035 kc). Raty spłat nie mogą łącznie przekroczyć dziesięciu lat (art. 212 § 3 kc). Przy dziedziczeniu z ustawy dzieci i małżonek zaliczają na swoją część darowizny od zmarłego, chyba że ich z tego zwolnił (art. 1039 § 1 kc).

Gdy mieszkanie było wspólne ze żyjącym małżonkiem, najpierw ustala się, co należało do zmarłego; piszemy o tym przy podziale majątku. Gospodarstwo rolne podlega dodatkowym regułom, opisanym na stronie o prawie rolnym.

Testament i niegodność: kiedy spadek przypada komuś innemu

Testament własnoręczny trzeba w całości napisać ręcznie i podpisać; powinien też mieć datę (art. 949 § 1 kc). Wydruk z podpisem tego wymogu nie spełnia i jest nieważny (art. 958 kc). Sam brak daty nie unieważnia testamentu, jeżeli nie budzi wątpliwości co do zdolności spadkodawcy, treści testamentu albo wzajemnego stosunku kilku testamentów (art. 949 § 2 kc). Nieważny jest też testament sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji, pod wpływem groźby albo błędu, bez którego spadkodawca nie napisałby testamentu tej treści (art. 945 § 1 kc). Na te przyczyny nie można się powołać po trzech latach od dowiedzenia się o nich, a w każdym razie po dziesięciu latach od śmierci (art. 945 § 2 kc).

Sąd może uznać za niegodnego dziedziczenia tego, kto umyślnie dopuścił się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłonił go do sporządzenia albo odwołania testamentu lub mu w tym przeszkodził, albo umyślnie ukrył, zniszczył, podrobił lub przerobił testament, także gdy świadomie skorzystał z testamentu podrobionego przez kogoś innego. Przy zdarzeniach po 15 listopada 2023 r. dotyczy to także uporczywego uchylania się od ustalonych alimentów albo od pieczy nad spadkodawcą (art. 928 § 1 kc). Żądanie zgłasza się w ciągu roku od dowiedzenia się o przyczynie, najpóźniej trzy lata od śmierci (art. 929 kc). Nie można uznać za niegodnego tego, komu spadkodawca przebaczył (art. 930 kc).

Zapis windykacyjny w testamencie notarialnym zmienia skład spadku: rzecz przechodzi na zapisobiercę z chwilą śmierci (art. 981¹ § 1 kc). Osobom pominiętym w testamencie może przysługiwać zachowek.

Na co zwrócić uwagę w sprawach spadkowych

Po pierwsze, spłacanie części długów zmarłego bez sprawdzenia, czy są inne. Kto przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spłacał wybranych wierzycieli, choć wiedział o pozostałych długach albo mógł się o nich dowiedzieć przy należytej staranności, odpowiada ponad wartość aktywów spadku, do kwoty należnej przy prawidłowej spłacie wszystkich (art. 1032 § 2 kc). Do działu wierzyciel może też żądać całego długu od jednego spadkobiercy (art. 1034 § 1 kc).

Po drugie, rozwód przerwany śmiercią. Jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód albo separację z winy małżonka i żądanie było uzasadnione, pozostali spadkobiercy ustawowi mogą wyłączyć małżonka od dziedziczenia. Pozew trzeba jednak wnieść w sześć miesięcy od dowiedzenia się o śmierci, nie później niż rok od niej (art. 940 kc).

Po trzecie, dział bez rozliczeń. Nakłady na mieszkanie, pobrane czynsze i spłacone długi zgłasza się w sprawie o dział (art. 686 kpc). Po prawomocnym postanowieniu nie da się ich dochodzić, choćby nikt ich nie zgłosił (art. 688 w zw. z art. 618 § 3 kpc).

Po czwarte, zapomniany urząd skarbowy. Kto z najbliższej rodziny nie zgłosi nabycia w sześć miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia albo zarejestrowania aktu, traci zwolnienie i płaci podatek na zasadach pierwszej grupy podatkowej (art. 4a ust. 1 pkt 1, ust. 1a i ust. 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn). Nie dotyczy to spadków o wartości do 36 120 zł, liczonej razem z innymi nabyciami od tej samej osoby z ostatnich lat (art. 4a ust. 4 pkt 1).

Jak wygląda praca z Kancelarią

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala datę śmierci i ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, krąg spadkobierców, to, czy istnieje testament, oraz co wiadomo o majątku i długach. Prosimy o akt zgonu, dokumenty pokazujące pokrewieństwo, testament, jeżeli jest, oraz pisma od banków, wierzycieli i komornika. Jeżeli biegnie termin sześciu miesięcy, zaczynamy od niego: przygotowujemy oświadczenie o odrzuceniu spadku albo wniosek do sądu, który termin zachowuje, a przy dzieciach najpierw ustalamy, czy zezwolenie sądu jest w danym przypadku wymagane (art. 101 § 4 kro), w razie potrzeby przygotowujemy wniosek o nie do właściwego sądu oraz listę osób, które po kolei muszą spadek odrzucić.

W sprawie o stwierdzenie nabycia albo dział spadku przygotowujemy wniosek i zestawienie składników spadku z wartościami, nakładami i spłaconymi długami. Gdy spadkobiercy są zgodni, przygotowujemy projekt działu do aktu notarialnego albo zgodny wniosek do sądu. Oświadczenie o odrzuceniu spadku Klient składa osobiście albo przez pełnomocnika z pełnomocnictwem z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 kc). W sprawie działowej o potrzebie osobistego udziału Klienta, na przykład w przesłuchaniu uczestników, informujemy na podstawie wezwania oraz rodzaju czynności. Pozostałe czynności wykonujemy w granicach udzielonego umocowania.

Sprawy prowadzimy przed sądami w całej Polsce. W krajowym postępowaniu spadkowym właściwy jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a nie spadkobiercy. Jeżeli nie można go ustalić w Polsce, zastosowanie mają dalsze reguły art. 628 kpc: miejsce majątku spadkowego lub jego części, a w ich braku Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie. Przy sprawie transgranicznej najpierw ustalamy jurysdykcję. Spotkania odbywają się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 oraz w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Czy spadek po rodzicach przechodzi automatycznie?

Tak. Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, także długi, przechodzą na spadkobierców z chwilą jego śmierci (art. 922 § 1 i art. 925 kc). Żeby jednak sprzedać odziedziczone mieszkanie albo wykazać swoje prawa w banku, potrzebne jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 kc).

Co jeśli minęło 6 miesięcy?

Spadek jest wtedy przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, więc za długi odpowiadają Państwo tylko do wartości aktywów spadku (art. 1015 § 2 i art. 1031 § 2 kc). Kto nie złożył oświadczenia pod wpływem błędu lub groźby, może przed sądem uchylić się od skutków niezachowania terminu, od razu oświadczając, czy spadek przyjmuje, czy odrzuca (art. 1019 § 1 i 2 kc). Ma na to rok od wykrycia błędu albo od ustania obawy, a uchylenie musi zatwierdzić sąd (art. 88 § 2 i art. 1019 § 3 kc).

Czy spadek się przedawnia?

Nie. Przepisy nie wyznaczają terminu na wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, a roszczenie o zniesienie współwłasności, do którego odsyłają przepisy o dziale spadku, nie ulega przedawnieniu (art. 220 i art. 1035 kc). Obok biegną jednak inne terminy: sześć miesięcy na odrzucenie spadku, sześć miesięcy na zgłoszenie do urzędu skarbowego i rok od dowiedzenia się o przyczynie niegodności (art. 929 kc).

Gdzie lepiej przeprowadzić spadek, w sądzie czy u notariusza?

Notariusz wystarczy, gdy wszyscy, którzy mogą dziedziczyć, są zgodni i wezmą udział w protokole dziedziczenia albo wcześniej potwierdzą jego projekt (art. 95b, 95c i 95ca prawa o notariacie). Sąd jest konieczny przy sporze, przy testamencie szczególnym albo gdy notariusz ma wątpliwości co do spadkobierców lub udziałów (art. 95a i 95e). Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia sądu (art. 95j § 1).

Gdzie złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Co do zasady w sądzie rejonowym ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a nie spadkobiercy (art. 507 i art. 628 kpc). Po zmarłym z Zawiercia, Poręby, Łaz, Mierzęcic, Ogrodzieńca, Pilicy, Siewierza albo Żarnowca jest to Sąd Rejonowy w Zawierciu, a po zmarłym z Irządz, Kroczyc, Szczekocin albo Włodowic Sąd Rejonowy w Myszkowie. Apelacje od nich rozpoznają odpowiednio Sąd Okręgowy w Sosnowcu i Sąd Okręgowy w Częstochowie.

Czy do odrzucenia spadku w imieniu dziecka potrzebna jest zgoda sądu?

Co do zasady tak, bo odrzucenie spadku przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka (art. 101 § 3 kro i art. 640¹ kpc). Zgody nie trzeba, gdy dziecko dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice działają zgodnie, a spadek odrzucają też pozostali zstępni rodziców (art. 101 § 4 kro). Wniosek składa się do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania dziecka (art. 569 § 1 kpc), a jeżeli toczy się już sprawa o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie wydaje sąd spadku (art. 640¹ kpc). Na czas tej sprawy termin do odrzucenia się zawiesza (art. 1015 § 1² kc).

Co grozi za niezgłoszenie nabycia spadku?

Małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha tracą zwolnienie i płacą podatek na zasadach pierwszej grupy podatkowej (art. 4a ust. 1 i 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn). Zgłoszenie składa się w sześć miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 4a ust. 1 pkt 1 i ust. 1a). Nie trzeba go składać, gdy wartość nabycia, razem z tym, co w danym roku i pięciu poprzednich latach nabyto od tej samej osoby, nie przekracza 36 120 zł (art. 4a ust. 4 pkt 1 i art. 9 ust. 1 pkt 1). Od 7 stycznia 2026 r. spóźniony termin przywraca się na wniosek, jeżeli podatnik uprawdopodobni, że uchybił mu bez swojej winy; wniosek składa się w siedem dni od ustania przyczyny spóźnienia, razem ze zgłoszeniem, a tego terminu przywrócić się już nie da (art. 4c w zw. z art. 162 § 2 i 3 Ordynacji podatkowej).

Kontakt

Jeżeli zmarł ktoś bliski, a Państwo nie wiedzą, czy spadek przyjąć, czy odrzucić, warto porozmawiać przed upływem sześciu miesięcy. Spotkanie w Katowicach lub w Zawierciu umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl.

Wróć do spraw Klientów indywidualnych