Odszkodowanie po wypadku: zadośćuczynienie, renta i terminy

Odszkodowanie po wypadku drogowym to trzy odrębne roszczenia rannego: zwrot wszystkich kosztów, renta i zadośćuczynienie za krzywdę. Płaci je ubezpieczyciel OC sprawcy, a gdy sprawcy nie ustalono albo nie miał polisy, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny. Na dochodzenie roszczeń są 3 lata od dowiedzenia się o szkodzie i sprawcy, a gdy wypadek był przestępstwem, 20 lat.

Co obejmuje odszkodowanie po wypadku

Pierwsze roszczenie to zwrot wszelkich kosztów wynikłych z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia (art. 444 § 1 kc): leczenia, rehabilitacji, leków, dojazdów do lekarzy, sprzętu i opieki. Kosztów leczenia nie trzeba najpierw pokrywać z własnej kieszeni. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany powinien wyłożyć z góry potrzebną sumę, a gdy poszkodowany stał się inwalidą, także pieniądze na przygotowanie do innego zawodu.

Drugie to renta (art. 444 § 2 kc). Należy się, gdy poszkodowany całkowicie lub częściowo utracił zdolność do pracy zarobkowej, gdy zwiększyły się jego potrzeby albo zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość. Gdy skutków nie da się jeszcze ocenić, sąd może przyznać rentę tymczasową (art. 444 § 3 kc), a z ważnych powodów zamiast renty jednorazową kwotę (art. 447 kc).

Trzecie to zadośćuczynienie za krzywdę (art. 445 § 1 kc): jednorazowa suma za ból, cierpienie i to, czego po wypadku nie da się już robić. Uszkodzony samochód rozlicza się osobno, o czym piszemy na stronach o szkodzie całkowitej, zaniżonym odszkodowaniu za samochód, utracie wartości handlowej i aucie zastępczym. Szkody wyrządzone przy leczeniu to odrębny temat, którego ta strona nie obejmuje.

Ile jest warte zadośćuczynienie i co obniża kwotę

Kodeks nie ma tabeli ani stawki za procent uszczerbku. Mówi o „odpowiedniej sumie” (art. 445 § 1 kc) i zostawia jej ustalenie sądowi. Procent trwałego uszczerbku, który często pojawia się w decyzji ubezpieczyciela, jest jedną z okoliczności, a nie mnożnikiem: dwie osoby z tym samym procentem mogą dostać bardzo różne kwoty.

W procesie o obrażeniach i rokowaniach opiniuje biegły lekarz, a o skutkach psychicznych zwykle psychiatra albo psycholog. Sąd bierze pod uwagę rodzaj i czas cierpień, liczbę operacji, trwałość skutków, wiek, powrót do pracy i dawnych zajęć oraz zmiany w życiu rodzinnym. Dlatego dokumentacja z całego leczenia waży więcej niż sam procent z decyzji.

Kwotę obniża przyczynienie się poszkodowanego (art. 362 kc): brak zapiętych pasów, jazda z kierowcą, o którym wiadomo było, że pił, wejście na jezdnię na czerwonym świetle. Obniżenie dotyczy wszystkich roszczeń, nie tylko zadośćuczynienia. Przepis mówi jednak o przyczynieniu się do powstania lub zwiększenia szkody, więc sam brak pasów nie wystarcza, jeżeli obrażenia byłyby takie same.

Roszczenia rodziny, gdy bliski zginął albo doznał ciężkiego uszczerbku

Jeżeli poszkodowany zmarł, zobowiązany zwraca koszty leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł (art. 446 § 1 kc). Renty mogą żądać osoby, wobec których zmarły miał ustawowy obowiązek alimentacyjny, a gdy przemawiają za tym zasady współżycia społecznego, także inne osoby bliskie, które stale i dobrowolnie utrzymywał (§ 2). Najbliższym członkom rodziny sąd może przyznać stosowne odszkodowanie, gdy ich sytuacja życiowa znacznie się pogorszyła (§ 3), oraz zadośćuczynienie za krzywdę (§ 4).

Kodeks nie wylicza, kto jest najbliższym członkiem rodziny. O uznaniu za najbliższego członka rodziny rozstrzyga rzeczywista więź rodzinna i okoliczności sprawy; sam stopień pokrewieństwa ani brak małżeństwa nie zastępują tej oceny. Dlatego obok małżonka, dzieci i rodziców uprawnione może być także rodzeństwo, dziadkowie albo partner z wieloletniego związku bez ślubu. Więź trzeba wykazać, zwykle świadkami.

Od 19 września 2021 r. sąd może przyznać zadośćuczynienie także najbliższym osoby, która przeżyła, gdy ciężkie i trwałe uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia uniemożliwia nawiązanie lub kontynuowanie więzi rodzinnej (art. 446² kc), na przykład przy trwałej utracie świadomości. Przepis obejmuje także wypadki sprzed tej daty (art. 2 ustawy z 24 czerwca 2021 r. o zmianie Kodeksu cywilnego). Wcześniej rodziny mogły powołać się tylko na ochronę dóbr osobistych (art. 448 kc), a Sąd Najwyższy był w tej sprawie podzielony.

Kto płaci i do jakiej kwoty

Roszczenia kieruje się do ubezpieczyciela OC pojazdu sprawcy; polisa obejmuje szkody wynikłe ze śmierci, uszkodzenia ciała i rozstroju zdrowia (art. 34 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK). Suma gwarancyjna w szkodach na osobie wynosi co najmniej 29 876 400 zł na jedno zdarzenie, bez względu na liczbę poszkodowanych (art. 36 ust. 1 pkt 1). Ponad nią odpowiada sprawca osobiście.

Pasażer może dochodzić z OC pojazdu naprawienia szkody na osobie, także gdy jest właścicielem samochodu lub osobą bliską kierowcy, o ile istnieje odpowiedzialność cywilna objęta ubezpieczeniem. Ustawa wyłącza z polisy szkody w mieniu posiadacza (art. 38 ust. 1 pkt 1), a nie szkody na osobie. Wobec osoby wiezionej z grzeczności posiadacz odpowiada jednak tylko za winę (art. 436 § 2 kc). Przy potrąceniu pieszego przez samochód odpowiedzialność posiadacza pojazdu opiera się co do zasady na zasadzie ryzyka, więc pieszy nie musi wykazywać winy kierowcy. Wyłączenie odpowiedzialności wymaga wykazania siły wyższej albo wyłącznej winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą posiadacz nie ponosi odpowiedzialności (art. 435 § 1 w zw. z art. 436 § 1 kc).

Gdy sprawcy nie ustalono, szkodę na osobie pokrywa Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (art. 98 ust. 1 pkt 1), a gdy sprawca nie miał OC, Fundusz płaci za szkody na osobie i w mieniu (pkt 3 lit. a). Zgłoszenie przyjmuje każdy zakład prowadzący obowiązkowe OC i nie może go odmówić (art. 108 ust. 1).

Terminy wypłaty i przedawnienie: 30 dni, 3 lata, 20 lat

Ubezpieczyciel wypłaca świadczenie w 30 dni od zgłoszenia szkody. Gdy okoliczności nie da się w tym czasie wyjaśnić, płaci w 14 dni od dnia, w którym przy należytej staranności dało się je wyjaśnić, najpóźniej w 90 dni, chyba że ustalenia zależą od toczącej się sprawy karnej lub cywilnej; bezsporną część wypłaca w 30 dni (art. 14 ust. 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych).

Roszczenie o naprawienie szkody na osobie przedawnia się po 3 latach od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, a granica 10 lat od zdarzenia tego terminu nie skraca (art. 442¹ § 1 i 3 kc). Gdy szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, termin wynosi 20 lat od popełnienia przestępstwa (§ 2). Występkiem jest spowodowanie wypadku przez naruszenie zasad bezpieczeństwa w ruchu, w którym inna osoba zginęła, doznała ciężkiego uszczerbku na zdrowiu albo obrażeń trwających dłużej niż 7 dni (art. 177 kk). Roszczenia dziecka nie przedawnią się wcześniej niż 2 lata po uzyskaniu pełnoletności (§ 4).

Skazanie sprawcy nie jest warunkiem terminu 20-letniego: sąd cywilny sam ustala, czy doszło do przestępstwa, a prawomocnym wyrokiem skazującym jest związany (art. 11 kpc). Wobec ubezpieczyciela biegnie ten sam termin (art. 819 § 3 kc), a zgłoszenie szkody przerywa jego bieg, który zaczyna się na nowo od otrzymania pisemnej decyzji (art. 819 § 4 kc).

Na co zwrócić uwagę przy dochodzeniu odszkodowania po wypadku

Po pierwsze, ugoda ze zrzeczeniem się dalszych roszczeń podpisana przed końcem leczenia. Na błąd można się w niej powołać tylko wtedy, gdy dotyczy faktów, które według ugody obie strony uważały za niewątpliwe, a sporu by nie było, gdyby znały prawdę (art. 918 § 1 kc), więc późniejsze pogorszenie zdrowia nie otwiera automatycznie drogi do dopłaty. Wyjątkiem jest renta, której zmiany można żądać przy zmianie stosunków, choćby ustalono ją w umowie (art. 907 § 2 kc).

Po drugie, zwłoka, gdy ranny jest w ciężkim stanie. Zadośćuczynienie przechodzi na spadkobierców tylko wtedy, gdy zostało uznane na piśmie albo gdy pozew wniesiono za życia poszkodowanego (art. 445 § 3 kc). Inaczej przepada, a rodzinie zostają tylko jej własne roszczenia.

Po trzecie, przyjęcie przyczynienia na słowo. Zakład, który obniża wypłatę za brak pasów, musi wykazać, że zapięte pasy zmniejszyłyby obrażenia (art. 6 i art. 362 kc). Bez opinii biegłego to tylko twierdzenie.

Po czwarte, zamknięcie sprawy samym zadośćuczynieniem, choć skutki wypadku są trwałe. Jednorazowa kwota nie pokryje opieki i rehabilitacji za dziesięć lat. Do tego służy renta na zwiększone potrzeby (art. 444 § 2 kc), a w pozwie można żądać ustalenia odpowiedzialności za skutki, które ujawnią się później (art. 189 kpc).

Jak prowadzimy sprawę

Na pierwszym spotkaniu adwokat ustala przebieg wypadku, kto był sprawcą i gdzie miał OC, na jakim etapie jest leczenie i postępowanie karne oraz co ubezpieczyciel już wypłacił i z jakim uzasadnieniem. Prosimy o dokumentację medyczną z całego leczenia, zwolnienia lekarskie, rachunki i faktury, zaświadczenie o zarobkach sprzed wypadku, dokumenty z policji i prokuratury oraz całą korespondencję z zakładem. Po analizie dokumentów i rozmowie przedstawiamy możliwe roszczenia oraz pilne terminy. Zakres dalszej analizy zależy od dostępności dokumentacji.

Adwokat występuje o udostępnienie akt szkody, zgłasza roszczenia z wyliczeniem każdej pozycji, składa reklamację, a gdy trzeba, pozew z wnioskiem o dowód z opinii biegłych lekarzy. W sprawie karnej przeciwko sprawcy reprezentujemy Klienta jako pokrzywdzonego. Propozycje ugody opiniujemy przed podpisaniem. O potrzebie osobistego udziału Klienta, na przykład w przesłuchaniu albo w badaniu przez biegłego, informujemy na podstawie wezwania oraz rodzaju czynności. Pozostałe czynności wykonujemy w granicach udzielonego umocowania.

Spotkania odbywają się w Katowicach przy Placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej 5/8 oraz w Zawierciu przy ul. 3 Maja 33. Gdy poszkodowany nie może przyjechać, ustalamy inną formę spotkania. Wynagrodzenie ustalamy przed rozpoczęciem pracy.

Pytania i odpowiedzi

Ile wynosi zadośćuczynienie po wypadku samochodowym?

Przepisy nie podają kwoty ani stawki za procent uszczerbku, więc każda tabela z internetu opisuje czyjąś praktykę, a nie prawo. O wysokości decyduje sąd po opinii biegłych, biorąc pod uwagę rozmiar i czas cierpień, trwałość skutków, wiek i to, jak zmieniło się życie poszkodowanego. Decyzję ubezpieczyciela warto porównywać z całą dokumentacją leczenia, a nie z samym procentem uszczerbku.

Czy pasażer sprawcy dostanie odszkodowanie?

Co do zasady tak, o ile istnieje odpowiedzialność cywilna objęta ubezpieczeniem. Pasażer auta, którym kierował sprawca, zgłasza roszczenia do ubezpieczyciela OC tego auta, także gdy kierowcą był ktoś z rodziny, a nawet gdy sam pasażer jest właścicielem pojazdu. Jeżeli jechał z grzeczności, posiadacz auta odpowiada wobec niego tylko za winę (art. 436 § 2 kc), co ma znaczenie przy wypadku, za który nikt nie ponosi winy.

Czy opieka rodziny nad poszkodowanym jest płatna?

Może być. Zwrot kosztów koniecznej opieki (art. 444 § 1 kc) może obejmować także opiekę sprawowaną nieodpłatnie przez bliskich. Jej wymiar i wartość trzeba wykazać, uwzględniając potrzebny zakres pomocy oraz realne stawki odpowiednich usług. Warto na bieżąco zapisywać, kto, kiedy i przez ile godzin pomagał poszkodowanemu, bo po latach trudno to odtworzyć.

Co zrobić, gdy ubezpieczyciel zaniżył zadośćuczynienie?

Najpierw warto złożyć reklamację z konkretnym wyliczeniem i dokumentami. Zakład ma na odpowiedź 30 dni, a w szczególnie skomplikowanych przypadkach do 60 dni, jeżeli wyjaśni klientowi przyczynę opóźnienia i wskaże przewidywany termin; gdy terminu nie dotrzyma, reklamację uważa się za rozpatrzoną zgodnie z wolą klienta (art. 6–8 ustawy o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego). Wypłata części kwoty nie zamyka sprawy, jeżeli nie podpisano ugody ze zrzeczeniem się roszczeń, więc resztę można dochodzić w sądzie.

Czy zadośćuczynienie jest opodatkowane?

Co do zasady nie, jeżeli świadczenie spełnia warunki odpowiedniego zwolnienia ustawowego. Zwolnienia obejmują między innymi kwoty otrzymane z tytułu ubezpieczenia, w tym od ubezpieczyciela OC sprawcy (art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych), zadośćuczynienie zasądzone wyrokiem lub przyznane w ugodzie sądowej (pkt 3b) i rentę z tytułu uszkodzenia ciała (pkt 3c). Znaczenie mają podstawa świadczenia, sposób jego ustalenia oraz ewentualny związek z działalnością gospodarczą. Ostrożności wymaga ugoda pozasądowa zawarta bezpośrednio ze sprawcą, bo przepis wyłącza takie ugody z jednego ze zwolnień (pkt 3 lit. g). Odsetki za nieterminową wypłatę świadczenia zwolnionego z podatku również mogą korzystać ze zwolnienia (pkt 95b).

Ile lat po wypadku można żądać odszkodowania?

Zasadą są 3 lata od dowiedzenia się o szkodzie i o sprawcy, ale gdy sprawca, naruszając zasady ruchu, spowodował wypadek, w którym ktoś inny zginął albo doznał obrażeń na dłużej niż 7 dni, termin wynosi 20 lat od wypadku. Roszczenia osoby, która w chwili wypadku była dzieckiem, nie przedawnią się wcześniej niż 2 lata po osiągnięciu pełnoletności. Zgłoszenie szkody przerywa bieg przedawnienia wobec ubezpieczyciela; termin liczy się na nowo od otrzymania jego pisemnej decyzji.

Gdzie złożyć pozew o zadośćuczynienie i ile to kosztuje?

Pozew przeciwko ubezpieczycielowi OC można złożyć w sądzie miejsca zamieszkania poszkodowanego albo miejsca wypadku (art. 34a ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych). Przy żądaniu powyżej 100 000 zł orzeka sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 kpc): dla Katowic w Katowicach, dla Zawiercia w Sosnowcu, a dla gmin Irządze, Kroczyce, Szczekociny i Włodowice w Częstochowie. Od żądania powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5 %, nie więcej niż 100 000 zł, a przy niższych kwotach jest opłatą stałą ustalaną według wartości przedmiotu sporu (art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Kontakt

Jeżeli po wypadku dostali Państwo decyzję ubezpieczyciela albo propozycję ugody, zapraszamy na spotkanie w Katowicach lub w Zawierciu, najlepiej zanim cokolwiek zostanie podpisane. Termin umówią Państwo pod numerem 535 204 359 lub pisząc na sekretariat@oca.com.pl.

Wróć do spraw Klientów indywidualnych